Huê Cầu hay Xuân Cầu, thuộc xã Nghĩa Trụ (Văn Giang), vốn là một hương Hoa kiều. Ở làng này hiện còn đình thờ “Hoa kiều lang”, còn di tích bốn khẩu giếng đá kiểu Trung Quốc và dưới đất còn nhiều dấu tích của một hương Hoa kiều đời Đường. Người dân ở đây đã mang nghề nhuộm thâm khéo léo của quê hương ra Thăng Long (Hà Nội), lập nên phố Hàng vải thâm (nay chỉ gọi là phố Hàng Vải). Ở Hà Nội còn một phố do người Hưng Yên lập ra, đó là phố Hàng Quạt. Hiện nay phố này còn ngôi đình ở nhà số 4 ghi rõ là “Xuân phiến thị”. Ngôi đình này do những người thợ làng Đào Xá (xã Đào Dương, Ân Thi), hay còn gọi là Đào Quạt, dựng lên để thờ tổ nghề và thờ vọng thành hoàng làng mình. Từ phố Hàng Quạt trước kia mỗi năm hàng tấn quạt được đưa vào Huế, Sài Gòn hoặc sang Lào, Hồng Kông, Quảng Đông, Quảng Tây... Và cũng ở đây, sau Tết âm lịch quạt lại được ùn ùn chở từ quê ra chuẩn bị cho mùa hè tới.

Làng nghề đan đó xã Thủ Sỹ, huyện Tiên Lữ.

Thôn Văn Ổ và thôn Lộng Thượng, xã Đại Đồng (Văn Lâm) là hai làng nghề truyền thống đã được đi vào trong ca dao:

Đồng nát thì về Cầu Nôm,
Con gái nỏ mồm về ở với cha.

Cầu Nôm thuộc xã Đại Đồng (Văn Lâm), xã có nghề chuyên thu gom đồng nát phục vụ làng nghề. Sản phẩm chủ yếu của làng nghề là chuông, đỉnh, tượng, nồi, ninh và cả tiền đồng... Nước ta có nhiều địa phương làm tương ngon và nổi tiếng nhưng tương Bần (Mỹ Hào) vẫn là thứ đặc sản mà người sành ăn Hà Nội xếp vào những món ăn đặc biệt của thủ đô xưa, đó là: Dưa La, húng Láng, nem Bảng, tương Bần, nước mắm Vạn Vân, cá rô Đầm Sét. Nghề làm hương xạ Cao Thôn, xã Bảo Khê (thành phố Hưng Yên) đã trải qua gần hai trăm năm tồn tại. Theo tục truyền, xưa kia, bà Đào Thị Khương, người con gái quê có tài có sắc lấy chồng tận bên Trung Quốc đã học được nghề làm hương xạ. Sau này bà trở về quê hương truyền dạy nghề cho dân làng. Hương xạ Cao Thôn nổi tiếng xưa nay được mọi miền ưa chuộng và đã được các đại lý lớn xuất khẩu sang một số nước. Thôn Nghĩa Trai, xã Tân Quang (Văn Lâm) là một làng nghề có truyền thống lâu đời về y dược, vừa làm thầy thuốc vừa sưu tầm, khai thác, thu mua, trồng trọt, chế biến, trao đổi thuốc. Bên cạnh những làng nghề kể trên, tỉnh ta còn nhiều làng nghề tiêu biểu khác như: nghề đan thuyền ở Nội Lễ (dân gian còn gọi là Nội thuyền), xã An Viên; đan lờ, đó ở Nội Lăng, xã Thủ Sỹ (Tiên Lữ), nấu rượu tại Trương Xá (Kim Động), Lạc Đạo (Văn Lâm), dệt lụa ở làng Vân Phương, xã Liên Phương (thành phố Hưng Yên) v.v...

Những năm gần đây, do tác động của nền kinh tế thị trường nên hoạt động của các làng nghề ở tỉnh Hưng Yên đang gặp nhiều khó khăn, nhất là việc tiêu thụ sản phẩm, thiếu đội ngũ lao động có tay nghề cao, tâm huyết với nghề. Cũng vì vậy mà một số làng nghề đã không còn tồn tại trên thực tế mà chỉ còn trong ký ức của người dân. Tuy nhiên, với tài khéo và cái nết hay lam hay làm, nhiều làng nghề trong tỉnh đã năng động thay đổi sản phẩm cho phù hợp với nhu cầu của thị trường. Điển hình như làng Muồng, xã Hoà Phong (Mỹ Hào) trước đây nổi tiếng với nghề làm cày, bừa, nhưng do thị trường tiêu thụ bị thu hẹp, người dân ở đây đã chuyển sang làm đồ gỗ mỹ nghệ thu hút hàng nghìn lao động. Thôn Phương Trung, xã Phương Chiểu (Tiên Lữ) trước đây nổi tiếng với nghề làm mũ muồng, nhưng vài năm gần đây nhân dân đã chuyển sang làm nghề sản xuất, chế biến hàng nông sản, trong đó chủ yếu là sấy nhãn (một đặc sản của Hưng Yên), táo, vải. Hơn 10 năm nay làng Huệ Lai, xã Phù Ủng, (Ân Thi) phát triển mạnh nghề chạm bạc... Sản phẩm các làng nghề làm ra đã từng bước khẳng định trên thị trường trong và ngoài nước.

Bảo tồn và phát triển các làng nghề chính là góp phần làm tăng sức mạnh truyền thống, sức mạnh cội nguồn, là gieo vào tâm hồn mỗi người Việt Nam tình cảm yêu quý nghề nghiệp, một di sản văn hoá mang đậm bản sắc văn hoá dân tộc. Không chỉ trên lĩnh vực văn hóa, phát triển các làng nghề còn mang lại nguồn lợi kinh tế to lớn, giải quyết việc làm, tạo thêm thu nhập cho người thợ thủ công có đời sống ổn định, góp phần vào công cuộc xóa đói giảm nghèo... Làm được điều đó đòi hỏi người nghệ nhân, người thợ, các nhà quản lý, cần có một tầm nhìn chiến lược, “thổi hồn” cho những sản phẩm ở các làng nghề, ngày càng tinh xảo, đa dạng về mẫu mã, phong phú về tạo hình... để vừa phát triển làng nghề vừa gắn với phát triển du lịch, một giải pháp tốt nhất để bảo tồn và phát huy năng lực của các làng nghề truyền thống.

Bài và ảnh Mạnh Huân - Huy Phương