Bàn về vấn đề này đã có nhiều nhà nghiên cứu, khảo cứu, tham luận… của các học giả, chuyên gia, nhà nghiên cứu, phân tích sâu các góc độ, khía cạnh và đưa ra nhiều giải pháp. Cá nhân tôi chỉ là một thợ thủ công làng nghề, một chủ doanh nghiệp làng nghề không bàn về những vấn đề vĩ mô hay có tính chiến lược, mà chỉ xin được kể câu chuyện về ngành thủ công mỹ nghệ, các nghệ nhân Đài Loan khi được mời tham gia trao đổi kinh nghiệm giữa Hiệp hội Làng nghề Việt Nam và Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Thủ công mỹ nghệ Đài Loan. Qua câu chuyện này, tôi muốn gửi gắm suy nghĩ của mình ở một góc độ khác, rằng muốn nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành Thủ công mỹ nghệ Việt Nam, trước hết phải quan tâm đến những nghệ nhân. Những người nắm giữ bí quyết, nắm giữ “hồn” văn hóa của nghề, nếu được “thổi” những giá trị ấy vào thì sản phẩm sẽ có giá trị cao (cả về hàm lượng văn hóa và kinh tế), có tính độc đáo, mang đậm văn hóa Việt Nam và thu hút khách hàng trong và ngoài nước.

Có mặt tại thành phố Đài Trung (Đài Loan) vào trung tuần tháng 8 năm 2017, tôi được cô Elin (Chen Jing - Ru) - Trưởng phòng nhân sự của Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Thủ công mỹ nghệ Đài Loan đón tiếp. Văn phòng của Trung tâm là một tổ hợp rộng khoảng 10.000m2 gồm 6 toà nhà. Khu tổ hợp này bao gồm khu nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới, khu văn phòng, khu nhà trưng bày sản phẩm, thư viện, bảo tàng hình thành và phát triển Thủ công mỹ nghệ Đài Loan, khu trưng bày các thiết kế của nghệ nhân và giá sư trong ngành Thủ công mỹ nghệ. Khu tổ hợp này tạo thành một quần thể phục vụ cho công tác đào tạo, nghiên cứu khoa học và thăm quan du lịch. Đến nơi đây mọi người sẽ thấy được toàn cảnh ngành Thủ công mỹ nghệ Đài Loan.

Trao đổi với cô Elin, tôi được biết 100% vốn đầu tư xây dựng, chi phí hoạt động và vận hành của Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Thủ công mỹ nghệ Đài Loan đều được chính quyền Đài Loan cung cấp.

Trong thời gian làm việc trên hòn đảo này, tôi cảm nhận người dân Đài Loan rất tôn trọng các nghệ nhân, coi nghệ nhân là những tài sản quý của đất nước. Tôi được đại diện của Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển TCMN Đài Loan đưa đi thăm một số nghệ nhân về làng nghề sơn mài và gốm sứ. Đến gia đình và xưởng sản xuất của những nghệ nhân này, tôi đều thấy đại diện lãnh đạo của Trung tâm thăm hỏi, tặng quà và trò chuyện rất thân mật với các nghệ nhân. Ở những cơ sở này, họ duy trì hoạt động sản xuất và gìn giữ nghề truyền thống theo lối cha truyền con nối.

Khi thăm các nghệ nhân, tôi nhận thấy điều kiện sinh hoạt hàng ngày của họ cao so với mặt bằng chung của người dân Đài Loan. Họ tâm sự với tôi rằng, với một người thợ thủ công tay nghề trung bình khá, thu nhập có thể đảm bảo trang trải cho cuộc sống cho cả gia đình. Trong các buổi trò chuyện, tôi luôn cảm nhận rằng họ tự hào và vinh dự là một nghệ nhân của ngành Thủ công mỹ nghệ Đài Loan. Tại mỗi cơ sở sản xuất Thủ công mỹ nghệ luôn có những khu trưng bày sản phẩm của nghệ nhân.

Nghệ nhân Nguyễn Minh Phú nhận giải thưởng tại Lễ hội làng nghề, phố nghề.

Trong số những sản phẩm của họ, tôi nhận ra phong cách sơn mài rất giống với sản phẩm sơn mài truyền thống của Việt Nam. Thấy tôi thắc mắc thì người nghệ nhân giải thích ngay rằng sản phẩm quan trọng nhất trong phòng trưng bày của gia đình này là tấm tranh được làm theo phong cách sơn mài truyền thống của Việt Nam. Tác giả của sản phẩm là thân phụ của người nghệ nhân. Bất ngờ là cụ nghệ nhân đó đã học một khóa nâng cao về sáng tác chất liệu sơn mài truyền thống của Việt Nam tại trường Mỹ thuật Đông Dương tại Hà Nội vào những năm 1950. Cũng từ thông tin này, họ còn nói rằng cây nhựa sơn được người Nhật Bản mang từ Việt Nam được trồng ở Đài Loan với cái tên là sơn An Nam. Điều bất ngờ này khiến tôi rất xúc động khi nghề truyền thống và một cây nguyên liệu của chúng ta - nghề gia truyền của gia đình tôi - được chuyển qua một đất nước khác, được người ở nơi đó trân trọng và phát triển mạnh mẽ.

Nói chuyện với ông nghệ nhân này, tôi được nghe ông nói rằng chất liệu sơn mài của Việt Nam là rất tốt nhưng chưa thực sự khai thác hết được tiềm năng. Nhưng cũng chất liệu này được sử dụng tại Đài Loan thì khá phổ biến và có giá trị. Không chỉ bảo lưu vốn cổ, con trai của người nghệ nhân Đài Loan ấy còn giới thiệu cho tôi những sáng tác của anh trên chất liệu sơn mài hiện đại. Những tác phẩm này rất đẹp và mang thiên hướng của hội họa đương đại.

Không chỉ trân trọng, mỗi sản phẩm của nghệ nhân khi được người dân Đài Loan - Trung Quốc mua đều được trân trọng, nâng niu khi để trong ngôi nhà của mình. Mỗi khi được hỏi về sản phẩm Thủ công mỹ nghệ này, người dân xứ đảo có thể kể say xưa về nguồn hay những tuồng tích mà sản phẩm đó được “khoác” lên mình.

Sau chuyến đi Đài Loan, tôi nhận thấy một số điều như sau: Chính quyền hòn đảo này có sự đầu tư về vật chất và có chính sách quan tâm đến việc nghiên cứu, phát triển mặt hàng Thủ công mỹ nghệ. Sự tôn trong của lãnh đạo và người dân đối với các giáo sư và nghệ nhân trong ngành Thủ công mỹ nghệ thông qua cách biểu lộ tình cảm và sự quan tâm tới sản phẩm của họ.

Tôi rất mong Đảng, Nhà nước và Chính phủ Việt Nam có những chính sách quan tâm đến ngành Thủ công mỹ nghệ, để các sản phẩm Thủ công mỹ nghệ của chúng ta có chỗ đứng trong thị trường Việt Nam và vươn ra thế giới. Có chính sách để những nghệ nhân nói chung và nghệ nhân ngành Thủ công mỹ nghệ nói riêng thực sự là tài nguyên của quốc gia. Tôi cũng mong muốn người dân Việt Nam có sự trân trọng với các nghệ nhân và nâng niu, gìn giữ các sản phẩm mà các “báu vật nhân vật sống” này làm ra.

Nghệ nhân Đinh Ngọc Ánh
Làng nghề Sơn mài Bối Khê, huyện Phú Xuyên, Hà Nội