Những năm gần đây việc sản xuất, kinh doanh tinh dầu tràm tại một số tỉnh trong khu vực Bắc Trung Bộ, tương đồng với Hà Tĩnh như Quảng Trị, Thừa Thiên Huế ngày càng phát triển đem lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân ở các địa phương. Hà Tĩnh mặc dù có nhiều tiềm năng để phát triển loại hình kinh doanh này nhưng chưa được quan tâm, đầu tư đúng mức vì vậy có rất ít các cơ sở trồng nguyên liệu và chiết xuất tinh dầu. Rừng trồng của Hà Tĩnh hiện nay đang chủ yếu là cây keo nguyên liệu, thời gian quay vòng vốn chậm và hiệu quả chỉ đạt xấp xỉ 10-15 triệu/ha/năm. Thời gian qua, Hà Tĩnh chưa du nhập cây tràm trà, tràm năm gân do vậy diện tích hai loại cây này có rất ít, chủ yếu phân tán trong tự nhiên, chưa có vùng trồng tập trung để cung cấp nguyên liệu khai thác tinh dầu.

Xuất phát từ thực trạng nêu trên, năm 2023, Dự án “Ứng dụng tiến bộ Khoa học và Công nghệ xây dựng mô hình thử nghiệm trồng và chiết xuất tinh dầu cây tràm trà và tràm năm gân tại Hà Tĩnh” đã được Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Hà Tĩnh triển khai tại thôn Tùng Lâm (xã Thạch Xuân) với mục tiêu xây dựng thành công quy trình trồng và chiết xuất tinh dầu; đồng thời đánh giá khả năng thích ứng, hiệu quả kinh tế của cây tràm trà, tràm năm gân trên vùng bán sơn địa xã Thạch Xuân nói riêng và tỉnh Hà Tĩnh nói chung, tạo ra vùng nguyên liệu tập trung, bền vững phục vụ sản xuất nhằm nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị và hiệu quả trên một đơn vị diện tích. Từ đó, góp phần tăng thu nhập và cải thiện đời sống cho người dân.

Cây tràm năm gân sinh trưởng tốt

Sau gần 3 năm triển khai thực hiện, đến nay dự án đã trồng thành công với tổng diện tích 6 ha (trong đó có 3 ha cây tràm trà và 3 ha cây tràm năm gân). Từ nguồn giống của Viện Cải thiện giống và Phát triển lâm sản, Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Hà Tĩnh đã tập huấn, chuyển giao quy trình, kỹ thuật trồng cây cho các hộ dân tham gia mô hình. Từ nguồn nguyên liệu của dự án, đơn vị thực hiện tiếp tục triển khai mô hình chiết xuất tinh dầu tại HTX tinh dầu dược liệu Hoa Đà tại xã Thạch Xuân.

Tháng 4/2025, cơ sở chế xuất tinh dầu đã cơ bản hoàn thiện và đi vào hoạt động, cho ra sản phẩm tinh dầu của dự án. Tinh dầu tràm từ dự án đã được gửi đi phân tích kiểm nghiệm tại các viện chuyên ngành để làm căn cứ khoa học cho việc chiết xuất và cơ sở dữ liệu cho phát triển mở rộng diện tích về sau. Hiện sản phẩm tiêu thụ đúng quy định trên thị trường, được thiết kế logo, nhãn mác và xây dựng công bố tiêu chuẩn cơ sở: TCCS 01:2025/HOADA ngày 28/5/2025 công bố tiêu chuẩn cơ sở sản phẩm tinh dầu tràm trà và TCCS 02:2025/HOADA ngày 28/5/2025 công bố tiêu chuẩn cơ sở sản phẩm tinh dầu tràm năm gân.

Ông Lê Tiến Sơn, Giám đốc HTX tinh dầu dược liệu Hoa Đà cho biết: Kỹ thuật trồng cây tràm trà, tràm năm gân không khó, chỉ cần tuân thủ đúng quy trình đã được hướng dẫn. Để chưng cất tinh dầu, khi cây đạt chiều cao trung bình từ 1 - 1,5m thì bắt đầu thu hoạch lá. HTX đã đầu tư lò, quy trình công nghệ chiết xuất với quy mô hiện đại giá trị trên 1 tỷ đồng, công suất đạt hơn 500 kg mẻ, đảm bảo theo tiêu chuẩn ISO 4730:2017 và Dược điển Việt Nam. Thời gian tới, HTX sẽ kết hợp xây dựng mô hình gắn với trải nghiệm du lịch để quảng bá sản phẩm.

Cũng trong năm 2025, Sở Khoa học và Công nghệ Hà Tĩnh đã tổ chức đánh giá, nghiệm thu kết quả thực hiện dự án. Theo đó, mô hình trồng tràm trà và tràm năm gân đã áp dụng đúng quy trình, cây trồng sinh trưởng, phát triển tốt và có tiềm năng mở rộng. Đơn vị chủ trì và chủ nhiệm dự án đã xây dựng được 01 quy trình kỹ thuật trồng cây tràm trà và tràm năm gân, thể hiện khá đầy đủ các bước, bao gồm: công tác chẩu bị trồng cây (chọn địa hình, khí hậu, nguồn giống), xử lý thực bì, làm đất, bón phân, trồng cây, chăm sóc, bảo vệ và khai thác… phù hợp với kết quả nghiên cứu. Đơn vị chủ trì đã làm chủ được quy trình được chuyển giao, đồng thời đã có điều chỉnh để phù hợp với điều kiện thực tiễn tại mô hình, cho kết quả khả quan và có thể nhân rộng. Dự án đã sản xuất được 577,5 lít tinh dầu tràm trà và 420 lít tinh dầu tràm năm gân, đáp ứng yêu cầu đặt hàng. Các sản phẩm được công bố chất lượng cơ sở, đảm bảo lưu hành trên thị trường, có tiềm năng tiêu thụ trong và ngoài tỉnh.

Đánh giá kết quả thực hiện dự án

Theo báo cáo tổng kết thực hiện của Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Hà Tĩnh, trồng tràm để khai thác tinh dầu mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với phương án trồng lấy nguyên liệu. Lợi nhuận thu được từ tinh dầu đạt 115.225.000 đồng/ha đối với tràm trà (trong khi trồng lấy nguyên liệu chỉ đạt 38.975.000 đồng/ha). Lợi nhuận thu được từ tinh dầu đạt 68.475.000 đồng/ha đối với tràm năm gân (trong khi trồng lấy nguyên liệu chỉ đạt 23.975.000 đồng/ha). Mặc dù chi phí đầu tư cho phương án tinh dầu cao hơn do cần thêm hệ thống chưng cất và các loại vật tư phụ trợ như chai lọ, tem nhãn…, nhưng giá trị thu được từ tinh dầu vẫn đảm bảo khả năng sinh lời tốt. Tổng chi phí hàng năm của mô hình khai thác tinh dầu là 96.525.000 đồng, trong đó bao gồm cả phần khấu hao thiết bị (12,5 triệu đồng/năm). So với lợi nhuận ròng 115.225.000 đồng/năm (đối với tràm trà) và 68.475.000 đồng (đối với tràm năm gân) cho thấy mô hình gần như có thể thu hồi toàn bộ vốn đầu tư trong năm đầu tiên, nếu tính cả chi phí đầu tư ban đầu. Sau khoảng 2,5 đến 3 năm, toàn bộ vốn đầu tư ban đầu (bao gồm thiết bị và sản xuất) có thể được thu hồi và từ sau năm thứ 3 trở đi, mô hình sẽ bước vào giai đoạn sinh lãi ròng (đối với tràm trà) và từ 3-4 năm có thể thu hồi vốn (đối với tràm năm gân).

Từ kết quả trên và thực tế triển khai cho thấy, mô hình trồng tràm trà, tràm năm gân để chiết xuất tinh dầu đã mở ra hướng đi mới trong sản xuất nông nghiệp, mang lại thu nhập cao cho người trồng rừng, đồng thời phát huy tiềm năng, lợi thế rừng và đất lâm nghiệp của tỉnh Hà Tĩnh.