Bản sắc văn hóa rực rỡ trên vùng núi Tuyên Quang

Trang phục truyền thống của người Pà Thẻn nổi bật với sắc đỏ chủ đạo, biểu trưng cho thần lửa, vị thần linh thiêng nhất trong tín ngưỡng dân gian, tượng trưng cho sức mạnh, may mắn và sự trường tồn của cộng đồng. Trên nền đỏ rực rỡ, những đường chỉ trắng, đen, vàng, xanh được phối hợp tinh tế tạo nên tổng thể hài hòa và sống động. Ảnh: tuyenquang.gov.vn

Pà Thẻn là một trong những dân tộc thiểu số rất ít người ở Việt Nam, hiện có trên 8 nghìn nhân khẩu, sinh sống chủ yếu tại tỉnh Tuyên Quang. Trải qua bao thế hệ gắn bó với núi rừng, đồng bào Pà Thẻn vẫn gìn giữ được kho tàng văn hóa phong phú, độc đáo – một di sản tinh thần vô giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Trước khi sáp nhập đơn vị hành chính từ ngày 1/7/2025, người Pà Thẻn cư trú tập trung ở xã Tân Lập, huyện Bắc Quang (nay là xã Tân Quang) và các xã Tân Bắc, Tân Trịnh, huyện Quang Bình (nay là xã Tân Trịnh) thuộc tỉnh Hà Giang cũ. Tại Tuyên Quang, họ sinh sống ở xã Linh Phú, huyện Chiêm Hóa (nay là xã Tri Phú) và xã Hồng Quang, huyện Lâm Bình (nay là xã Minh Quang). Đây là một trong 16 dân tộc có dân số dưới 10 nghìn người, thuộc diện có điều kiện kinh tế – xã hội đặc thù, cần được quan tâm bảo tồn và phát triển.

Văn hóa Pà Thẻn được thể hiện đậm nét qua ngôn ngữ, phong tục, lễ hội, nghệ thuật dân gian, kiến trúc nhà ở và nghề thủ công truyền thống. Tuy nhiên, trước sự tác động mạnh mẽ của đời sống hiện đại, một số giá trị văn hóa đặc sắc đang đứng trước nguy cơ mai một. Nhận thức được điều này, các địa phương đã triển khai nhiều giải pháp thiết thực như phục dựng lễ hội, khôi phục nghề truyền thống, bảo tồn tiếng nói và trang phục dân tộc, đồng thời truyền dạy lại các giá trị văn hóa phi vật thể cho thế hệ trẻ.

Chị Phù Thị Xé, thôn Thượng Minh, xã Minh Quang chia sẻ: “Từ nhỏ, các bé gái đã được dạy dệt và thêu thổ cẩm để sau này tự tay chuẩn bị trang phục cưới của mình”. Mỗi năm, phụ nữ Pà Thẻn thường làm từ 1–2 bộ váy áo để mặc vào dịp lễ, Tết hoặc những sự kiện quan trọng. Mỗi bộ trang phục hoàn chỉnh thường mất khoảng ba tháng để hoàn thiện – từ dệt vải, nhuộm màu, khâu tay đến thêu hoa văn.

Bộ trang phục truyền thống gồm váy, áo, khăn đội đầu nhiều lớp, thắt lưng và trang sức bạc, không chỉ tôn lên vẻ đẹp rực rỡ, kiêu hãnh của người phụ nữ Pà Thẻn mà còn thể hiện rõ nét tinh hoa văn hóa dân tộc. Với người Pà Thẻn, kỹ năng dệt vải còn là thước đo phẩm chất, là tiêu chí để đánh giá một cô gái đảm đang, khéo léo – hình mẫu lý tưởng của người vợ trong cộng đồng. Trang phục vì thế trở thành “ngôn ngữ văn hóa”, phản ánh tâm hồn và niềm tự hào dân tộc sâu sắc.

Lễ hội nhảy lửa – linh hồn văn hóa Pà Thẻn

Trong kho tàng văn hóa dân gian của người Pà Thẻn, Lễ hội nhảy lửa là nét độc đáo và thiêng liêng bậc nhất. Nghi lễ thường được tổ chức từ tháng 10 âm lịch đến tháng Giêng năm sau, khi mùa màng đã thu hoạch xong, như một cách tạ ơn thần linh và cầu chúc cho năm mới bình an, no đủ.

Người Pà Thẻn tin rằng thần lửa là đấng tối cao, mang lại ấm no, xua đuổi tà ma và bảo vệ dân bản. Trong không gian linh thiêng, thầy cúng cùng các học trò sẽ làm lễ mời thần nhập. Khi đó, cơ thể những chàng trai rung lên, đầu lắc liên tục, rồi họ nhảy vào đống than hồng mà không hề cảm thấy bỏng rát. “Như có một luồng sức mạnh vô hình che chở, giúp họ hòa mình vào ngọn lửa thiêng”, thầy cúng Phù Văn Thành, xã Tân Trịnh, chia sẻ.

Lễ hội gồm hai phần chính: lễ cúng mời thần và nghi thức nhảy lửa. Trong khi ngọn lửa bập bùng cháy đỏ, những chàng trai chân trần liên tục nhảy múa trên than hồng trong tiếng trống, tiếng chiêng vang vọng. Càng nhảy, họ càng cảm thấy khỏe khoắn, hưng phấn. Khi nghi thức kết thúc, thầy cúng thực hiện lễ “giải”, đưa người nhập thần trở lại trạng thái bình thường. Đây là phần quan trọng nhất, thể hiện chiều sâu tín ngưỡng của người Pà Thẻn đối với thần linh và tự nhiên.

Với giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và khoa học, Lễ nhảy lửa của người Pà Thẻn tại Tuyên Quang đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia vào ngày 1/6/2023. Sự kiện không chỉ khẳng định giá trị văn hóa độc đáo mà còn góp phần nâng cao nhận thức về bảo tồn di sản và phát triển du lịch địa phương.

HTX thổ cẩm Pà thẻn xã Tân Bắc đang sản xuất trang phục của người Pà Thẻn. Ảnh: Quỳnh Hoa

Theo ông Nguyễn Văn Hòa, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tuyên Quang: “Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Pà Thẻn không chỉ là trách nhiệm của cộng đồng mà còn là nhiệm vụ quan trọng của các cấp, các ngành trong chiến lược phát triển bền vững”.

Những năm gần đây, nhiều nghệ nhân và thanh niên Pà Thẻn đã tích cực tham gia các lễ hội văn hóa trong nước, trình diễn nghi lễ nhảy lửa, nghề dệt thổ cẩm, giới thiệu trang phục truyền thống. Họ trở thành “sứ giả văn hóa”, lan tỏa niềm tự hào dân tộc đến bạn bè trong và ngoài nước.

Cùng với đó, các địa phương đang đẩy mạnh chương trình bảo tồn gắn với phát triển du lịch cộng đồng như: mở lớp truyền dạy nghề, khuyến khích mặc trang phục dân tộc trong dịp lễ hội, tổ chức trình diễn nghi lễ văn hóa đặc trưng và xây dựng sản phẩm du lịch mang đậm bản sắc Pà Thẻn.

Bảo tồn văn hóa Pà Thẻn không chỉ là lưu giữ lễ nghi hay trang phục, mà là giữ gìn cả một hệ giá trị tinh thần, nếp sống và bản sắc cộng đồng. Khi văn hóa được phát huy đúng hướng, nó sẽ trở thành nguồn lực nội sinh mạnh mẽ, tạo sinh kế bền vững, thúc đẩy phát triển du lịch và kinh tế – xã hội. Đó cũng chính là con đường để văn hóa Pà Thẻn tiếp tục sống động trong đời sống hôm nay và lan tỏa bền vững trong tương lai./.