Bản sắc làng quê

Nổi danh từ thế kỷ XVIII, thợ mộc Đông Giao từng được triều đình nhà Nguyễn trọng dụng. Dưới thời Lê Cảnh Hưng, nhiều thợ giỏi, tiêu biểu là cụ tổ nghề Vũ Xuân Ngôn, đã được triệu vào kinh thành Huế để xây dựng các công trình hoàng gia. Sự hình thành xóm thợ Đông Tiến tại cố đô là minh chứng rõ nét cho trình độ tay nghề bậc thầy và sự lan tỏa mạnh mẽ của thương hiệu Đông Giao.

Tại quê nhà, linh hồn của làng nghề được lưu giữ qua hệ thống đình, đền, chùa cổ kính. Đặc biệt, Đình Đông Giao (khởi dựng năm 1738) hiện còn bảo tồn những tác phẩm tinh xảo như đôi long mã chạm khắc từ thế kỷ XIX và các bức cuốn thư cổ. Đây không chỉ là không gian tâm linh mà còn là bảo tàng nghệ thuật sống động, kết tinh trí tuệ của bao thế hệ tiền nhân.

Sự hồi sinh và chuyển mình mạnh mẽ

Lịch sử thăng trầm của đất nước cũng in dấu trên làng nghề. Cách mạng Tháng Tám thành công, tiếp đó là ba mươi năm chiến tranh, khiến nghề chạm khắc bị mai một. Nhiều nghệ nhân buộc phải bỏ nghề, chuyển sang làm ruộng hay đóng bàn ghế thông dụng. Đã có lúc, nghề chạm tưởng như bị lãng quên. Nhưng rồi sau ngày đất nước thống nhất, nhu cầu đồ gỗ mỹ nghệ tăng cao, thợ Đông Giao lại hồi sinh nghề cũ, nhanh chóng bắt nhịp với thị trường.

Đặc biệt từ thập niên 1980 - 1990, phong trào làm tủ chè - loại tủ cổ điển gắn với văn hóa Việt đã giúp nghề chạm khắc phát triển mạnh mẽ. Chỉ trong vòng chưa đầy 10 năm, từ vài nghệ nhân cao tuổi, làng Đông Giao đã có thêm vài chục thợ trẻ, tạo dựng lại thương hiệu làng nghề. Đây chính là giai đoạn đặt nền tảng để Đông Giao bước sang giai đoạn mới.

Từ chỗ nghề chạm tưởng như mai một, làng nghề nhanh chóng hồi sinh nhờ nhu cầu xã hội. Sản phẩm không chỉ tiêu thụ ở địa phương, mà còn vươn xa ra nhiều địa phương trên cả nước.

Hiện Đông Giao không còn chỉ sản xuất theo đơn đặt hàng nhỏ lẻ mà đã tham gia vào các chuỗi cung ứng, ký kết hợp đồng xuất khẩu. Thị trường nước ngoài cũng mở rộng, đặc biệt là các nước châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, và dần tiếp cận cả châu Âu…

Trong những năm gần đây, nhiều chương trình hỗ trợ làng nghề được triển khai theo hướng xây dựng thương hiệu, tham gia hội chợ trong và ngoài nước. Làng Đông Giao cũng được định hướng phát triển gắn với du lịch trải nghiệm. Du khách đến đây không chỉ tham quan đình, chùa, di tích lịch sử, mà còn trực tiếp trải nghiệm quy trình làm mộc, tự tay cầm đục chạm trên gỗ. Đây được coi là hướng đi bền vững, vừa tạo sinh kế vừa quảng bá văn hóa.

Giữ hồn gỗ trong thời đại công nghệ

Nhắc đến Đông Giao, điều đầu tiên người ta nghĩ tới chính là những sản phẩm đồ thờ tinh xảo. Từ xa xưa, người thợ nơi đây đã nổi tiếng với ban thờ, ngai thờ, hoành phi, câu đối, cửa võng…

Các sản phẩm này không chỉ phục vụ nhu cầu tín ngưỡng, mà còn mang giá trị nghệ thuật độc đáo.

Các sản phẩm này không chỉ phục vụ nhu cầu tín ngưỡng, mà còn mang giá trị nghệ thuật độc đáo. Đường nét chạm khắc ở Đông Giao thường mềm mại, tinh tế, bố cục hài hòa, vừa thể hiện sự linh thiêng vừa đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ.

Hiện nay, làng có hơn 800 hộ làm nghề, thu hút hàng nghìn lao động với mức thu nhập ổn định khoảng 500.000 đồng/ ngày. Nghề này đòi hỏi không chỉ sức khỏe và sự kiên trì, mà còn cả óc thẩm mỹ, khả năng sáng tạo. Một nghệ nhân Đông Giao thường sở hữu đến 40 loại đục khác nhau để tạo nên từng đường nét lớn nhỏ, khắc họa hình rồng, phượng, hoa lá, chữ Hán hay những họa tiết mang tính biểu tượng.

Ngoài đồ thờ, thợ Đông Giao còn nổi tiếng với đồ gia dụng và nội thất: Giường, tủ, bàn ghế, sa lông, tủ chè, tủ văn tiến.

Kỹ thuật của làng nghề không chỉ dừng ở bàn tay khéo léo, mà còn kết hợp cả yếu tố công nghệ. Ngày nay, nhiều máy móc hiện đại được đưa vào hỗ trợ như máy cắt, máy tiện, máy chạm CNC, giúp giảm bớt sức lao động thủ công, tăng năng suất.

Tuy vậy, giá trị cốt lõi của nghề vẫn nằm ở bàn tay nghệ nhân thổi hồn vào từng tác phẩm. Bởi một sản phẩm đẹp không chỉ là chính xác về kỹ thuật, mà còn phải mang linh hồn văn hóa, chứa đựng cái “thần” mà máy móc khó có thể tái hiện.

Điểm đặc sắc nhất của sản phẩm Đông Giao là sự kết tinh của văn hóa và nghệ thuật. Người thợ không chỉ khắc họa hình ảnh rồng, phượng, hoa lá, mà còn gửi gắm vào đó ước vọng, niềm tin, triết lý sống. Nhờ vậy, mỗi sản phẩm đều mang giá trị tinh thần, vừa phục vụ đời sống vừa góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.

Hơn 300 năm qua, làng mộc Đông Giao đã chứng minh sức sống bền bỉ. Từ chỗ mai một, nghề đã phục hưng rồi vươn ra thế giới. Giờ đây, trước làn gió hội nhập, Đông Giao tiếp tục khẳng định bản lĩnh dám đổi mới, dám sáng tạo, nhưng không quên cội nguồn.