Tỉnh Cao Bằng là mảnh đất giàu truyền thống văn hóa, nơi vẫn còn lưu giữ nhiều làng nghề thủ công truyền thống đặc sắc. Các nghề như đan lát, chạm bạc, dệt thổ cẩm, làm ngói máng, làm hương, làm cót hay sản xuất giấy dó không chỉ là kế sinh nhai của người dân mà còn là biểu tượng văn hóa truyền đời. Những năm gần đây, nhờ sự đầu tư về kỹ thuật, công nghệ, cơ sở vật chất và nguồn nhân lực, nhiều làng nghề đã phục hồi và phát triển mạnh mẽ, sản phẩm ngày càng được người tiêu dùng trong và ngoài nước đón nhận rộng rãi.

Làng nghề rèn xã Phúc Sen (Quảng Hoà)

Hiện toàn tỉnh có 21 làng nghề truyền thống, trong đó có 8 làng nghề đã được UBND tỉnh công nhận. Đây là những địa chỉ tiêu biểu như làng nghề làm đường phên ở thị trấn Hòa Thuận, làng nghề rèn, làm hương, làm giấy bản tại xã Phúc Sen, làng nghề làm nón lá và ngói đất nung ở xã Tự Do, làng nghề làm hương xã Trường Hà, và đặc biệt là làng nghề miến dong Phia Đén tại xã Thành Công, huyện Nguyên Bình. Các làng nghề không chỉ tạo ra việc làm ổn định cho người lao động mà còn góp phần giữ gìn tài nguyên bản địa, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và thúc đẩy phát triển kinh tế ở những vùng còn nhiều khó khăn.

Xã Thành Công (huyện Nguyên Bình) nổi bật với nghề sản xuất miến dong, tập trung chủ yếu ở hai xóm Phia Đén và Pù Vài với gần 100 hộ dân tham gia. Từ năm 2015 đến nay, sản lượng miến dong đã tăng mạnh, từ 35 tấn lên gần 200 tấn vào năm 2023. Sản phẩm miến dong Phia Đén đã được cấp nhãn hiệu tập thể và đang trong quá trình xây dựng nhãn hiệu chứng nhận. Một trong những mô hình điển hình là cơ sở sản xuất miến dong Minh Đào của bà Du Thị Uyên tại xóm Pù Vài. Gia đình bà làm nghề từ lâu đời, và từ khi thành lập cơ sở vào năm 2020, mỗi năm sản xuất từ 10 – 12 tấn bột miến dong đỏ, mang lại doanh thu hơn 1 tỷ đồng.

Theo bà Trần Thị Phương – Chủ tịch UBND xã Thành Công, nghề làm miến dong là nét văn hóa truyền thống lâu đời của Phia Đén, không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần nâng cao giá trị sản phẩm, phát triển du lịch và tạo đà chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng hiện đại, bền vững.

Không chỉ riêng Phia Đén, xóm Lũng Rì (xã Tự Do, huyện Quảng Hòa) cũng là điểm sáng với nghề làm ngói đất nung. Trải qua nhiều thế hệ, người dân nơi đây vẫn giữ vững kỹ thuật truyền thống với các công đoạn tỉ mỉ như chọn đất, ủ, nhào, lọc sạn, tạo hình, phơi và nung. Mỗi viên ngói đều mang đậm dấu ấn bản sắc địa phương, thể hiện sự khéo léo và tâm huyết của người làm nghề. Hiện nay, nghề này được duy trì bởi 23 hộ dân, thu nhập bình quân đạt hơn 62 triệu đồng/hộ/năm, sản phẩm được tiêu thụ rộng rãi tại các huyện trong và ngoài tỉnh.

Nghề làm ngói đất nung xóm Lũng Rì, xã Tự Do (Quảng Hòa) cho thu nhập bình quân trên 62,5 triệu đồng/hộ/năm.

Tại xã Phúc Sen (huyện Quảng Hòa), nghề rèn truyền thống của người Nùng An từ lâu đã khẳng định được thương hiệu riêng. Với khoảng 140 lò rèn, làng nghề đã tạo việc làm cho gần 300 lao động nông thôn. Các sản phẩm thủ công ở đây được đánh giá cao nhờ chất lượng và sự tinh xảo, mang lại doanh thu hằng năm hơn 18 tỷ đồng, với mức thu nhập bình quân 5 triệu đồng/người/tháng. Không chỉ là nghề sinh kế, nghề rèn còn là biểu tượng văn hóa, phản ánh tinh thần sáng tạo và bản lĩnh của người dân nơi đây.

Nhờ những nỗ lực không ngừng trong việc phát triển làng nghề truyền thống, kinh tế - xã hội tỉnh Cao Bằng những năm gần đây đã có bước chuyển tích cực. Năm 2023, GRDP của tỉnh tăng 2,24%; sản xuất nông – lâm – thủy sản tăng 0,71%; thêm 5 xã đạt 17 – 18 tiêu chí nông thôn mới. Đáng chú ý, ngành du lịch ghi nhận hơn 1,9 triệu lượt khách, vượt 46% kế hoạch, mang lại doanh thu 1.334 tỷ đồng, vượt 48,2% chỉ tiêu đề ra.

Theo ông Nông Thanh Mẫn – Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Cao Bằng, việc phát triển làng nghề gắn với tái cơ cấu nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới là mục tiêu chiến lược. Trong giai đoạn đến năm 2025, tỉnh sẽ phấn đấu khôi phục ít nhất 2 làng nghề truyền thống và công nhận thêm 5 làng nghề mới. Bên cạnh đó, Cao Bằng sẽ tiếp tục đầu tư hạ tầng, cải tiến công nghệ, nâng cao chất lượng và đa dạng hóa sản phẩm để đáp ứng thị hiếu ngày càng cao của thị trường. Việc bảo tồn và phát triển các làng nghề còn được gắn với phát triển du lịch nông thôn và bảo vệ môi trường, tạo tiền đề cho phát triển bền vững trong tương lai.