Tại Cà Mau, UBND tỉnh vừa ban hành kế hoạch triển khai truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản giai đoạn 2026-2030 với mục tiêu mở rộng hệ thống minh bạch dữ liệu cho các sản phẩm chủ lực và sản phẩm Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) phục vụ thị trường trong nước lẫn xuất khẩu.

Trước đó, địa phương đã triển khai truy xuất nguồn gốc cho thêm 20 sản phẩm OCOP mới từ 17 cơ sở sản xuất, với hơn 62.000 tem QR được cấp phát và cập nhật dữ liệu trên cổng truy xuất nguồn gốc của tỉnh.

Cà Mau đẩy mạnh chuyển đổi số trong xúc tiến thương mại và tiêu thụ sản phẩm OCOP. Ảnh: Trọng Linh.

Ở Đồng Nai, chương trình OCOP năm 2025-2026 bắt đầu chuyển trọng tâm sang nâng cao năng lực thương mại cho chủ thể địa phương. Ngoài đánh giá xếp hạng sản phẩm, nhiều cơ sở được hỗ trợ hoàn thiện bao bì, nhãn mác, chuẩn hóa quy trình và kết nối hệ thống phân phối bán lẻ.

Theo UBND thành phố, việc tham gia OCOP giúp nhiều sản phẩm địa phương tăng giá trị và mở rộng khả năng tiếp cận siêu thị, kênh phân phối hiện đại.

Trong khi đó, một số địa phương như Tuyên Quang, An Giang hay TP.HCM bắt đầu mở rộng OCOP theo hướng gắn với truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn hóa dữ liệu và trải nghiệm địa phương. TP.HCM thậm chí đưa sản phẩm OCOP vào nhóm hàng hóa ưu tiên áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc trong kế hoạch triển khai năm 2026.

Những thay đổi này cho thấy cách tiếp cận với OCOP ở nhiều địa phương đã khác so với giai đoạn đầu triển khai chương trình. Nếu trước đây nhãn OCOP chủ yếu được xem là dấu hiệu nhận diện cho đặc sản địa phương, thì hiện nay nhiều nơi bắt đầu coi đây là cơ chế bảo chứng cho chất lượng, nguồn gốc và uy tín sản phẩm.

Xu hướng đó cũng được thể chế hóa trong Quyết định 358/QĐ-VPĐP-OCDL của Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung ương về ban hành Quy chế quản lý và sử dụng nhãn hiệu chứng nhận OCOP.

Trong đó, OCOP được xác định là “nhãn hiệu chứng nhận” được đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ và sử dụng để chứng nhận các sản phẩm OCOP Việt Nam. Chủ sở hữu nhãn hiệu là Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung ương thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Quy chế cũng quy định cụ thể các điều kiện sử dụng nhãn hiệu chứng nhận. Theo đó, tổ chức, cá nhân muốn sử dụng logo OCOP trên bao bì, tài liệu quảng bá hay phương tiện kinh doanh phải có sản phẩm được công nhận từ 3 sao trở lên và còn thời hạn hiệu lực.

Các sản phẩm được gắn nhãn phải đáp ứng đúng các chỉ tiêu, tiêu chuẩn và chất lượng theo hồ sơ đăng ký đánh giá, phân hạng đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.

Không chỉ quy định quyền sử dụng, quy chế còn đặt ra cơ chế kiểm tra, giám sát việc sử dụng nhãn hiệu chứng nhận. Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung ương ủy quyền cho UBND cấp tỉnh và cơ quan quản lý OCOP địa phương tổ chức kiểm tra, giám sát các chủ thể sử dụng nhãn hiệu trên địa bàn.

Nội dung giám sát bao gồm việc kiểm tra đặc tính sản phẩm, tiêu chuẩn chất lượng và phát hiện hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu chứng nhận.

Một điểm đáng chú ý khác, quy chế bổ sung cơ chế đình chỉ và thu hồi quyền sử dụng nhãn hiệu chứng nhận đối với các trường hợp vi phạm. Các hành vi như gắn nhãn hiệu cho sản phẩm không đáp ứng điều kiện, cung cấp thông tin sai lệch, gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng hoặc tiếp tục sử dụng nhãn hiệu sau khi bị đình chỉ đều bị xem là vi phạm quy chế.

Thời hạn đình chỉ tối đa là 6 tháng, nếu không khắc phục vi phạm, tổ chức hoặc cá nhân có thể bị thu hồi quyền sử dụng nhãn hiệu chứng nhận.

Việc quản lý thống nhất nhãn hiệu chứng nhận nhằm “bảo vệ uy tín, nâng cao giá trị, hiệu quả kinh tế và khả năng cạnh tranh” của sản phẩm OCOP trên thị trường trong nước và quốc tế.

Điều này phản ánh bối cảnh chương trình OCOP đã bước sang giai đoạn phát triển mới, khi số lượng sản phẩm ngày càng lớn (hiện cả nước có trên 10.000 sản phẩm) và yêu cầu thị trường không còn dừng ở câu chuyện đặc sản địa phương. Bộ tiêu chí OCOP hiện cũng mở rộng sang các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, năng lực quản trị, phát triển thương hiệu và khả năng thương mại hóa.

Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy quá trình này đã diễn ra trong vài năm gần đây. Từ chỗ tập trung vào mục tiêu “đạt sao”, nhiều chủ thể OCOP đã đầu tư vào bao bì, tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất dữ liệu và xây dựng thương hiệu để duy trì niềm tin thị trường. Với quy chế mới, những yêu cầu đó đang dần được đặt trong một khung quản lý thống nhất ở cấp quốc gia.