Giá trị lịch sử quân sự “Vạn lý Trường thành của miền Trung”

Từ cuối tháng 5 đến cuối tháng 6/2025, Bảo tàng tỉnh Gia Lai phối hợp Viện Khoa học Xã hội vùng Nam Bộ tiến hành đợt khai quật khảo cổ học tại ba địa điểm tiêu biểu của hệ thống Trường Lũy trên địa bàn: Đồn H4 (thôn 4, xã An Lão), Đồn Dông Hầm (thôn 5, xã An Lão) và Đồn An Quang (thôn 2, xã An Hòa). Trên diện tích khai quật 200m², nhiều dấu tích quan trọng được phát hiện, trong đó nổi bật là hệ thống vọng gác hình khối tròn cùng cấu trúc tường thành, hào và lối đi hành lang dành cho quân lính.

Ngày 24/8/2025, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tổ chức đoàn khảo sát thực địa tại di tích Trường Lũy tỉnh Gia Lai.

Theo TS Nguyễn Khánh Trung Kiên - Phó Viện trưởng Viện Khoa học Xã hội vùng Nam Bộ, những phát hiện này không chỉ làm sáng tỏ kỹ thuật xây dựng độc đáo của Trường Lũy, mà còn cho thấy đây là mạng lưới phòng thủ quy mô lớn, được quy hoạch và giám sát chặt chẽ bởi chính quyền triều Nguyễn. Việc kết hợp khéo léo vật liệu bản địa, địa hình tự nhiên và kỹ thuật quân sự chứng tỏ trình độ tổ chức cao cùng tư duy chiến lược sắc sảo của cha ông. Mỗi đoạn lũy, mỗi dấu tích vọng gác không chỉ kể lại câu chuyện phòng thủ của triều Nguyễn, mà còn mở ra câu chuyện mới về sự giao lưu văn hóa, kinh tế và thương mại giữa các cộng đồng trên dải đất miền Trung.

Đặc biệt, sự tương đồng giữa các vọng gác tại Gia Lai với kiến trúc ở Đồn Thứ (một đồn lớn thuộc hệ thống Trường Lũy Quảng Ngãi) đã cho thấy đây là một tổng thể thống nhất, trải dài hàng trăm km từ Quảng Ngãi đến Gia Lai, chứ không phải là những công trình riêng lẻ.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai Huỳnh Văn Lợi nhấn mạnh, Trường Lũy được ví như “Vạn lý Trường thành của miền Trung Việt Nam”, một công trình phòng thủ quân sự khổng lồ, song hành cùng lịch sử mở cõi. Với chiều dài hơn 127 km, trong đó đoạn đi qua Gia Lai khoảng 14,4 km, Trường Lũy là tấm lá chắn chiến lược kiểm soát ranh giới giữa đồng bằng người Kinh và miền núi nơi đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống.

Điểm khai quật di tích Trường Lũy tại Đồn H4 (thôn 4, xã An Lão).

Trường Lũy không chỉ mang chức năng quân sự mà còn gắn liền với con đường thượng đạo Bắc - Nam, vốn là tuyến hành quân, giao thương quan trọng trong lịch sử. Chính vì vậy, nhiều chuyên gia khẳng định di tích này vừa là minh chứng cho tư duy phòng thủ trị an của triều Nguyễn, vừa phản ánh quá trình giao thoa, tiếp biến văn hóa giữa các cộng đồng cư dân vùng Trung Bộ.

TS Đinh Bá Hòa (chuyên gia nghiên cứu di sản) cho rằng, Trường Lũy Gia Lai là “kho tư liệu quý về bản sắc văn hóa miền Trung”, thể hiện rõ sự khéo léo trong thích ứng địa hình hiểm trở, khi men theo sườn đồi, khi băng qua suối, có đoạn dựng trên đỉnh núi cao. Công trình này là biểu tượng cho sức lao động, ý chí và cả máu xương của tiền nhân.

Định hướng bảo tồn và phát triển du lịch

Hội thảo khoa học “Nghiên cứu giá trị và định hướng bảo tồn, phát huy di tích Trường Lũy Gia Lai” tổ chức ngày 25/8 đã ghi nhận nhiều ý kiến tâm huyết. Các nhà khoa học thống nhất đánh giá Trường Lũy là di sản văn hóa quốc gia, có giá trị không chỉ về lịch sử, quân sự mà còn về kinh tế, văn hóa và xã hội.

Quang cảnh Hội thảo khoa học “Nghiên cứu giá trị và định hướng bảo tồn, phát huy di tích Trường Lũy Gia Lai”.

TS Lê Đình Phụng (chuyên gia khảo cổ học) đề xuất lựa chọn những đoạn tường thành, khúc tiêu biểu đắp đá và đất liên hoàn, cùng hệ thống đồn bảo để xây dựng quần thể di tích liên hoàn đặc sắc và khẳng định: “Đây là loại hình di tích quân sự độc đáo riêng có của Gia Lai, xứng đáng được tôn vinh thành di tích lịch sử cấp quốc gia”. Nhiều học giả quốc tế cũng so sánh Trường Lũy Quảng Ngãi - Gia Lai là công trình thành lũy lớn nhất Đông Nam Á, chỉ sau Vạn lý Trường thành Trung Quốc. Như vậy, di tích không chỉ có tầm vóc quốc gia mà còn mang giá trị khu vực và quốc tế.

Các nhà khoa học thống nhất đánh giá Trường Lũy là di sản văn hóa quốc gia.

Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai Đỗ Thị Diệu Hạnh chia sẻ: Việc nghiên cứu, đánh giá toàn diện giá trị Trường Lũy sẽ là cơ sở khoa học quan trọng để tỉnh xây dựng hồ sơ trình Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch công nhận di tích quốc gia. Đây cũng là cơ sở để đề ra các định hướng bảo tồn và phát huy giá trị bền vững, phù hợp thực tiễn.

TS Đinh Bá Hòa gợi ý, Trường Lũy có thể trở thành “trục di sản” kết nối với các tuyến đường thượng đạo xưa, phục dựng không gian văn hóa - thương mại cổ, từ đó thu hút du khách trong và ngoài nước. Đây cũng là cách để di sản đi vào đời sống đương đại, vừa phục vụ giáo dục lịch sử, vừa tạo sinh kế cho cộng đồng.

Trường Lũy được ví như “Vạn lý Trường thành của miền Trung Việt Nam”.

Trường Lũy Gia Lai không chỉ là “chứng tích quá khứ” mà cần được nhìn nhận nguồn lực phát triển tương lai. Bảo tồn và phát huy giá trị Trường Lũy chính là bảo vệ một phần ký ức dân tộc, đồng thời khơi dậy tiềm năng phát triển du lịch bền vững của địa phương, trở thành điểm nhấn để Gia Lai vươn lên bản đồ di sản quốc gia và khu vực.