Giữ nghề bằng niềm đam mê

Anh Lâm Văn Bào và sản phẩm ngói máng thủ công.

Xã Tự Do cách thị trấn Quảng Uyên (Quảng Hòa) khoảng 2 km, là nơi sinh sống chủ yếu của người dân tộc Tày, Nùng. Nghề làm ngói máng ở đây đã giúp nhiều hộ dân thoát nghèo, ổn định kinh tế gia đình. Những năm gần đây, do giá bán sản phẩm thấp, sản phẩm phải cạnh tranh gay gắt trên thị trường trước những vật liệu lợp mới nên nghề làm ngói máng đang có nguy cơ mai một.

Anh Lâm Văn Bào, xóm Lũng Rì, xã Tự Do được biết đến là một trong số ít những người hiếm hoi còn tâm huyết với nghiệp giữ hồn cốt nghề làm ngói máng. Anh Bào được chú truyền nghề cho từ năm lên 8 tuổi. Khi đó, vì cuộc sống mưu sinh mà quyết tâm theo cha, chú học làm ngói để rồi dần thành thói quen, đam mê từ lúc nào không hay.

Nhắc lại những ngày gian khó quyết tâm gắn bó với cái nghiệp mình đã chọn lựa, anh Bào chia sẻ: Ban đầu, điều kiện gia đình thiếu thốn đến mức chẳng có tiền mua gỗ tạo khuôn đế xoay chứ đừng nói là xây dựng lò nung. Trước nhà có cây xoan đào trồng đã lâu năm, cũng phải tận dụng chặt để làm khuôn đế xoay và lấy mảnh đất trước nhà làm chòi hong khô ngói.

Với cây xoan ban đầu, anh Bào cần mẫn học làm ngói máng truyền thống từ chi tiết dễ đến khó. Sau một năm học nghề miệt mài, những viên ngói của anh cũng dần thành sản phẩm bền chắc, đủ tiêu chuẩn sử dụng. Biết nghề, anh nhận những đơn hàng nhỏ lẻ để lấy tiền trang trải cuộc sống. Thời gian đó, những viên ngói làm ra phải đi quảng cáo khắp các xã trong và ngoài huyện nhưng vẫn bán không được giá. Đây là thời kỳ các công trình xây dựng dần chuyển sang xu thế sử dụng các sản phẩm ngói hiện đại hơn như: phi brô xi măng, tôn... nên càng khó cạnh tranh.

Khó khăn dần cũng qua đi, bằng những nỗ lực, sự bền bỉ, khéo léo với nghề, hiện nay, sản phẩm ngói máng xóm Lũng Rì, xã Tự Do vẫn giữ được thương hiệu riêng có. Mặc dù vẫn còn chật vật trong việc tiêu thụ sản phẩm, tuy nhiên ngày càng có nhiều hộ gia đình quay lại sống với nghề. Hiện xóm Lũng Rì có 20/83 hộ làm ngói máng, tăng gấp đôi số hộ so với năm 2019. Đây thực sự là bước tiến mới, không chỉ giúp bà con trong xóm có thêm động lực phát triển nghề thủ công truyền thống mà còn là hướng đi mới giúp làng nghề ngói máng dần "hồi sinh".

Anh Triệu Chí Soái, xóm Nà Chá, xã Độc Lập (Quảng Hòa) cũng từng chật vật khi giữ nghề làm chó đá. Anh Soái tâm sự: Tôi có cơ hội tiếp xúc với nghề làm chó đá từ rất sớm, khi tôi còn nhỏ, các chú, bố và ông tôi đã có xưởng làm chó đá riêng. Trong ký ức của tôi thì làng Nà Chá xưa từ đầu làng đến cuối làng hầu như nhà nào cũng có xưởng làm chó đá. Mấy năm trước, chú của tôi là người cuối cùng theo nghề làm chó đá ở làng qua đời, kể từ đó nghề làm chó đá bị mai một. Nhận thấy nhu cầu thị trường thay đổi, nhiều người tìm đến mua chó đá ở địa phương nên tôi đứng ra thành lập một xưởng thủ công nhỏ làm chó đá. So với các vật dụng bằng đá thông thường, chó đá là sản phẩm rất khó làm, để tượng chó đá thành phẩm đạt đúng tiêu chuẩn người thợ phải có tay nghề cao, vì vậy tôi cố gắng tập hợp những người thợ lành nghề trong làng, cùng trao đổi, tìm tòi và học hỏi để làm ra những sản phẩm đạt chuẩn.

Sau hơn 2 năm phục dựng và gắn bó với nghề, dù mới đầu thất bại vì chưa có kinh nghiệm, hiện nay, xưởng sản xuất chó đá của anh Soái hoạt động ổn định. Sản phẩm hiện có mặt ở nhiều tỉnh, thành trong cả nước, phục vụ tại các đình, chùa và các hộ gia đình.

Niềm tin phát triển thương hiệu

Nghề rèn dao thủ công ở xã Phúc Sen (Quảng Hòa).

Mô hình phát triển nghề làm hương xóm Phja Thắp, xã Phúc Sen (Quảng Hòa) khá đặc biệt khi có xu hướng phát triển sản phẩm thương hiệu mang tầm quốc gia bằng cách giữ nghề theo hướng truyền thống. Ở làng Phja Thắp hầu như nhà nào cũng làm hương và làm hương thủ công chính là hướng phát triển kinh tế của nhiều hộ dân nơi đây.

Để có được thương hiệu làng hương Phja Thắp, những người dân đã "phổ cập" bằng cách gây dựng, truyền nối việc dạy nghề làm hương cho thanh niên. Đến nay, có trên 100 thanh niên hiện đang gánh trên vai trọng trách gìn giữ và phát triển làng nghề truyền thống. Ngoài ra, để tận dụng tiềm năng du lịch vốn có, làng hương Phja Thắp gắn với phát triển làng nghề du lịch cộng đồng. Nhờ vậy, sản phẩm hương trầm nhận được nhiều đơn đặt hàng, sản phẩm phân phối hầu khắp các tỉnh trong nước, thu nhập của người lao động từng bước ổn định. Đáng trân quý là có thời điểm, hàng trăm lượt khách trong nước và quốc tế đã tìm đến Phja Thắp qua các công ty lữ hành…

Cũng tại xã Phúc Sen, làng nghề làm dao thủ công cũng phát triển vượt trội. Câu chuyện phát triển nghề dựa trên việc đào tạo, quảng bá được những người dân nơi đây truyền dạy và kiên trì vận dụng. Bí thư Đảng ủy xã Phúc Sen Đàm Đình Đạo cho biết: 100% đồng bào sinh sống tại xã Phúc Sen là dân tộc Nùng. Nghề truyền thống của dân tộc Nùng đã có từ lâu đời và được tiếp nối cho đến ngày nay. Rõ nét nhất chính là việc duy trì các làng nghề truyền thống như làm hương, rèn các nông cụ sản xuất, dệt vải nhuộm chàm...

Bằng cách làm đơn giản nhưng hiệu quả, những làng nghề truyền thống nơi đây vẫn hằng ngày được duy trì và tiếp nối. Sự truyền thụ và rèn luyện bằng nhiệt huyết hăng say của thế hệ đi trước đối với lớp trẻ, xuất phát từ chính những thành viên trong gia đình đã và đang là bước đi bền vững không chỉ giúp làng nghề truyền thống trụ vững, phát triển mà còn mở ra cơ hội mới cho thế hệ trẻ, tăng nguồn thu nhập nhờ kết hợp với du lịch, quảng bá thương hiệu sản phẩm, lưu giữ và bảo tồn giá trị truyền thống của dân tộc.

Bài, ảnh: Hải Đăng