Cố họa sĩ Nguyễn Đức Hạnh đang vẽ bức tranh: “Nguyễn Tất Thành tiễn cha đi Bình Khê”.

Sinh ra tại vùng quê Yên Thành (Nghệ An), Nguyễn Đức Hạnh tốt nghiệp Cao đẳng Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội năm 1967. Khi đất nước đang trong những năm tháng kháng chiến ác liệt, ông không chọn con đường bon chen nơi phố thị mà tình nguyện vào Nam, nhận công tác tại Ban Tuyên huấn tỉnh Quảng Nam. Chính nơi đây – miền Trung nắng gió và kiên cường – đã trở thành quê hương thứ hai của ông, nơi ông dành trọn nửa đời còn lại để sáng tác, để vẽ và để sống với nhân dân.

Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, giữa tiếng bom rơi đạn nổ, người họa sĩ trẻ ấy vẫn bền bỉ cầm cọ. Ông vẽ những người lính Trường Sơn, những cô dân công gùi hàng, băng rừng mở đường, những đêm hành quân trong mưa rừng lầy lội. Giấy vẽ hiếm hoi, ông tận dụng bao xi măng, vỏ bao đạn, mảnh báo cũ. Mỗi nét cọ đều là một nhịp tim, một tiếng gọi tha thiết với quê hương. Tranh của ông không cầu kỳ, không tô vẽ, nhưng chân thật, xúc động đến tận cùng – như chính con người của ông.

Sau ngày hòa bình, Nguyễn Đức Hạnh chọn ở lại đất Quảng. Người dân vẫn quen thấy hình ảnh ông đạp chiếc xe đạp cà tàng, rong ruổi khắp các làng quê. Ông không đến để bán tranh hay tìm danh tiếng, mà đến để mang cái đẹp về với dân làng, để mỗi người nông dân, mỗi em nhỏ nơi vùng quê xa cũng được ngắm tranh, được cảm nhận hơi thở của nghệ thuật cách mạng.

Mỗi dịp Tết Nguyên đán hay ngày lễ lớn, ông lại chở tranh về đình làng cổ Túy Loan (nay thuộc xã Hòa Vang, TP. Đà Nẵng) dựng triển lãm. Giữa không gian Tết quê còn vương mùi “năm mới”, ông trịnh trọng treo những bức “Lòng Bác”, “Đêm nay Bác không ngủ”, “Bác Hồ với đất Quảng” – vẽ bằng sơn dầu, bột màu, vừa gần gũi vừa thiêng liêng. Người xem đứng lặng, xúc động trước ánh mắt hiền từ của Bác Hồ, trước gam màu ấm áp gợi nhớ những năm kháng chiến. Với Nguyễn Đức Hạnh, Bác Hồ là nguồn cảm hứng lớn nhất, là hình tượng ông luôn hướng tới suốt đời.

Nhà ông ở thôn Thạch Nham Đông, xã Hòa Nhơn (nay là xã Bà Nà, TP. Đà Nẵng), nằm sâu trong một con hẻm nhỏ. Trong căn nhà mái ngói cũ kỹ, ông tự tay dựng nên một phòng tranh nhỏ, nơi chứa đựng cả cuộc đời sáng tác của mình. Trên tường là hàng trăm bức tranh: “Chiến thắng Núi Thành”, “Chị dân công”, “Chú bộ đội”, “Đồng bào Cơ Tu mở đường Trường Sơn”… Mỗi tác phẩm là một mảnh ghép của lịch sử, của ký ức về những con người bình dị mà phi thường.

Người đến thăm, ông luôn đón bằng nụ cười hiền, rót chén rượu gạo thơm, mời vài quả trái cây trong vườn tiêu, vườn chuối. Rồi ông kể chuyện đời, chuyện tranh, chuyện những ngày băng rừng lội suối vẽ ký họa giữa bom đạn. Ông tự tay dựng tường đá ong quanh vườn, bảo đó là “phòng triển lãm của đất và cây”. Trong cái giản dị, mộc mạc ấy, người ta nhận ra một tâm hồn nghệ sĩ thuần khiết, sống hết lòng với thiên nhiên và con người.

Trong suốt cuộc đời cầm cọ, Nguyễn Đức Hạnh không màng giải thưởng, không tìm đến sự nổi tiếng. Ông được mọi người gọi bằng cái tên thân thương “họa sĩ của dân làng” – vì tranh của ông sinh ra từ lòng dân, được nuôi dưỡng bởi tình cảm của dân, và rồi lại trở về với dân. Ông vẽ để phục vụ, để lan tỏa tinh thần cách mạng, để gìn giữ ký ức một thời oanh liệt.

Kho tàng nghệ thuật ông để lại hơn 450 bức tranh, là tư liệu quý giá về lịch sử đấu tranh của quân dân đất Quảng và về tình cảm sâu nặng đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh. Từng bức tranh của ông như trang nhật ký của một thời máu lửa, lưu lại hơi thở chân thật của chiến tranh và khát vọng hòa bình.

Cố họa sĩ thuyết trình tác phẩm“Bác Hồ với đất Quảng” cho các phụ nữ nghe.

Tháng 10 năm 2010, người họa sĩ ấy lặng lẽ đi về cõi vĩnh hằng, để lại trong lòng bạn bè, đồng nghiệp và người dân một khoảng trống không thể lấp đầy. Nhưng trước khi nhắm mắt, ông đã dặn dò gia đình rằng toàn bộ tranh phải được hiến tặng cho thành phố, để nhân dân được tiếp tục chiêm ngưỡng.

Thực hiện tâm nguyện ấy, tháng 9 năm 2011, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng đã long trọng tổ chức lễ tiếp nhận các tác phẩm của cố họa sĩ Nguyễn Đức Hạnh. Hơn 450 bức tranh được trao lại cho thành phố, như một món quà vô giá, như tấm lòng son sắt của người nghệ sĩ dành cho quê hương mà ông gắn bó suốt nửa thế kỷ. Từ đó, những tác phẩm của ông được trân trọng lưu giữ, để mỗi người dân khi ngắm nhìn lại thấy trong đó hơi thở của đất nước, của con người Việt Nam thời chiến và thời bình.

Mười lăm năm đã trôi qua kể từ ngày ông rời xa trần thế. Tháng Mười năm nay, khi hương trầm lại lan tỏa trên bàn thờ giản dị, những người yêu mến ông – bạn bè, đồng nghiệp, học trò, người dân huyện Hòa Vang cũ – vẫn cùng nhau nhắc tên ông bằng lòng biết ơn và tự hào. Bởi hơn cả một họa sĩ, Nguyễn Đức Hạnh là một tấm gương sống trọn vẹn với nghệ thuật và nhân dân, là biểu tượng của một người nghệ sĩ không màng danh lợi, chỉ mong được phụng sự quê hương.

Với đất Đà Nẵng, ông mãi là niềm tự hào. Với quê gốc Yên Thành (Nghệ An), ông là người con đã làm rạng danh mảnh đất hiếu học. Với những người yêu nghệ thuật, ông là một “ngọn đèn lặng lẽ” soi sáng bằng lòng tận tụy và niềm đam mê chân thành.

Và dù năm tháng có phai mờ, dù cơn gió Bà Nà mỗi chiều vẫn thổi qua ngôi nhà cũ, người dân nơi đây vẫn tin rằng: hồn ông vẫn ở lại với những bức tranh, với ruộng đồng, với tiếng chim sớm mai, như lời tri ân dịu dàng gửi về quê hương, về nhân dân – những người ông đã yêu bằng cả cuộc đời.

Năm nay, tháng 10-2025, khi kỷ niệm 15 năm ngày ông rời xa chúng ta, chúng tôi dâng nén hương lòng thành kính tưởng nhớ ông. Nguyễn Đức Hạnh, người họa sĩ tài hoa của dân làng, đã không chỉ ghi dấu ấn sâu sắc trong lòng người dân Đà Nẵng mà còn là biểu tượng của tình yêu đối với Bác Hồ và quê hương Yên Thành yêu dấu của ông. Những bức tranh của ông, những câu chuyện ông kể, và lòng tận tâm của ông sẽ mãi mãi sống trong lòng chúng tôi, nhắc nhở chúng tôi về một nghệ sĩ đã sống trọn vẹn với đam mê và tình yêu quê hương, đất nước, con người.