Theo các bậc cao niên ở thôn Phú Quý, không có ai biết rõ nghề khai thác đá ong có từ lúc nào. Chỉ biết rằng, nghề khai thác đá ong được nối truyền qua các thế hệ cha ông. Cụ Trần Văn Giáp (88 tuổi), một người từng gắn bó hơn 50 năm với nghề, cũng là nguyên đội trưởng Đội khai thác đá ong của Hợp tác xã Bình Châu, bồi hồi kể lại những kỷ niệm về một miền đá ong thuở nào.

Ngôi nhà đá ong có tuổi đời trên 60 năm của ông Nguyễn Chí Thanh (đứng bên phải), ở thôn Phú Quý, xã Bình Châu (Bình Sơn). Ảnh: Hải Châu

Ngôi nhà đá ong có tuổi đời trên 60 năm của ông Nguyễn Chí Thanh (đứng bên phải), ở thôn Phú Quý, xã Bình Châu (Bình Sơn). Ảnh: Hải Châu“Ngày tôi còn thơ bé, cũng là lúc chiến tranh loạn lạc, tôi đã thấy người làng khai thác đá ong để xây đình, chùa, mộ, cổng làng. Sau giải phóng, cuộc sống dần ổn định, người dân có nhu cầu làm nhà ở kiên cố ngày càng nhiều. Do vậy, năm 1982, Hợp tác xã khai thác đá ong Bình Châu được thành lập, nhằm quản lý, thúc đẩy nghề khai thác, mua bán đá ong phát triển. Cũng từ đó, đá ong Phú Quý được nhiều người ở khắp tỉnh Quảng Ngãi biết đến thu mua, phục vụ việc xây dựng, có khi bán ra tới Quảng Nam”, cụ Giáp chia sẻ.

Để khai thác được những phiến đá ong, trước tiên phải xác định được vùng đất có chứa đá ong. Nhiều người lâu năm trong nghề, chỉ cần nhìn mặt đất, địa hình đã biết được mỏ đá ong. Điều quan trọng là người khai thác đá ong không chỉ cần có sức khỏe tốt, mà phải biết khéo léo dùng vồ, rìu đục đẽo sao cho những viên đá ong vuông thành, sắc cạnh. Nỗi vất vả, nhọc nhằn của những người thợ cũng vì thế mà thấm hằn trên những viên đá ong.

Trước đây, khi chưa có vữa xi măng, muốn kết dính những phiến đá ong thành những bờ tường kiên cố, chỉ cần dùng hỗn hợp đất bùn với rơm. Nguyên vật liệu tưởng chừng đơn giản, nhưng lại là sự kết hợp rất hoàn hảo. Bởi thế mà ngày nay, nhiều ngôi miếu, hàng rào, ngôi nhà đá ong có tuổi đời đến cả trăm năm ở Phú Quý vẫn bền chắc, không bị đổ sập bởi tác động của thời gian, thời tiết.

Qua thông tin của người làng Phú Quý, chúng tôi tìm về ngôi nhà đá ong của ông Nguyễn Chí Thanh được xây dựng từ hơn 60 năm trước. Theo ông Thanh, ngôi nhà này đã gắn bó từ thời cha mẹ của ông. Dù hiện nay, công trình này đã “lỗi thời”, nhưng chính vẻ đẹp mộc mạc của đá ong, càng khiến ông trân quý ngôi nhà này. Ông Thanh bộc bạch: “Từng một thời mưu sinh bằng nghề khai thác đá ong, nên tôi lại càng quý bao công sức nhọc nhằn mới có được những phiến đá ong xây nhà. Ở nhà đá ong luôn được giữ hơi ấm vào mùa đông, mát mẻ khi sang hè. Đặc biệt, khi có giông bão, sức chịu đựng của nó lại không hề kém cạnh so với nhà xây bằng gạch, vôi vữa ngày nay”.

Mười lăm năm trở lại đây, Phú Quý không còn là vùng đất nhộn nhịp của nghề khai thác đá ong. Dẫu không còn ai theo nghề, nhưng hầu hết với những người từng lớn lên, gắn bó với đá ong, vẫn giữ lại những ngôi nhà, hàng rào, giếng nước bằng đá ong. Thậm chí, khi xây mới, sửa chữa nhà, họ vẫn tận dụng lại những phiến đá ong cũ. Bởi theo họ, những công trình này là nét đặc trưng riêng ở Phú Quý cần gìn giữ, để thế hệ con cháu mai sau vẫn biết đến nghề truyền thống của cha ông.

Bài, ảnh: Hải Châu