Phja Thắp thuộc xã Quảng Uyên là nơi duy nhất còn lưu giữ nghề làm hương trầm của tỉnh Cao Bằng.

Giữa điệp trùng núi đá miền biên viễn Cao Bằng, những làng nghề truyền thống không chỉ là nơi lưu giữ sinh kế mà còn gánh trên vai cả ký ức cộng đồng. Từ một nén hương Phia Thắp thanh tịnh, một lưỡi dao Phúc Sen bền bỉ đến một tờ giấy bản mộc mạc hay phên đường Bó Tờ đượm vị mật, tất cả đều là di sản quý giá do cha ông để lại. Tuy nhiên, để nghề cổ có thể đi tiếp cùng thời đại, sản phẩm không thể mãi bó hẹp trong gian bếp hay dừng lại ở sự hoài niệm. Nghề muốn sống khỏe thì phải có thị trường, phải nuôi sống được người làm nghề và tạo ra thu nhập ổn định cho bà con vùng cao.

Thực hiện tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, chính quyền và nhân dân tỉnh Cao Bằng đã cụ thể hóa bằng những việc làm rất gần gũi và thiết thực: chuẩn hóa sản phẩm, xây dựng thương hiệu OCOP, đưa du khách về làng trải nghiệm và đưa hàng hóa lên các sàn thương mại điện tử. Cách làm sáng tạo này vừa giúp giữ trọn bản sắc văn hóa bản địa, vừa mở ra con đường phát triển kinh tế bền vững cho đồng bào các dân tộc.

Nằm dưới chân núi Phà Hùng, làng Phia Thắp (xã Quảng Uyên) là nơi người Nùng An bền bỉ giữ nghề làm hương hàng trăm năm qua. Những bó hương đỏ thắm phơi trước hiên nhà, dọc theo con đường làng như kể lại câu chuyện về một nghề thủ công truyền qua nhiều thế hệ. Từ khi được chọn phát triển du lịch cộng đồng vào năm 2016 và chính thức công nhận là làng nghề vào năm 2021, Phia Thắp đã có bước chuyển mình mạnh mẽ. Thay vì chỉ bán hương cho quanh vùng, hơn 50 hộ dân nơi đây giờ đây đã kết hợp sản xuất với đón khách tham quan, hướng dẫn du khách tự tay làm hương và thưởng thức nét đẹp văn hóa bản địa, giúp tạo thêm việc làm cùng nguồn thu nhập ổn định.

Mỗi nghệ nhân, mỗi gia đình ở Phia Thắp đều mang trong mình niềm tự hào sâu sắc với nghề cha ông. Như chị Hoàng Thị Tâm chia sẻ, từ nhỏ chị đã theo bố mẹ lên rừng tìm cây mai, cây bầu hắt, về chẻ que, phơi mùn cưa rồi xát hương. Việc giữ nghề bắt nguồn từ sự yêu quý, trân trọng nét đẹp truyền thống và mong muốn nhận được sự ủng hộ của cộng đồng để sản phẩm bán chạy hơn, giúp đời sống nâng cao. Đồng quan điểm đó, gia đình bà Hoàng Thị Bảy luôn xem mỗi đoàn khách ghé thăm là một cơ hội quảng bá. Gia đình bà chủ động phân công con cháu chuẩn bị nguyên liệu như cây mai, bầu hắt, mùn cưa cây khảo và giới thiệu đủ loại sản phẩm từ hương truyền thống đến hương nụ quế, mang đến cho du khách những trải nghiệm chân thực nhất.

Không ai biết chính xác nghề rèn ở xã Phúc Sen có từ bao giờ, chỉ biết rằng người dân ở Phúc Sen những năm gần đây đang “đổi đời” nhờ nghề rèn của ông cha để lại.

Sức sống của làng nghề không chỉ tính bằng số năm tồn tại mà còn đo bằng khả năng thích ứng với cơ chế thị trường. Cùng với làng hương Phia Thắp, xã Quảng Uyên còn sở hữu làng nghề làm giấy bản và rèn đúc Phúc Sen. Tính riêng năm 2025, tổng doanh thu của ba làng nghề này đã đạt hơn 55 tỷ đồng, tạo việc làm ổn định cho gần 600 lao động nông thôn. Muốn giữ nghề thì trước hết người dân phải sống được bằng nghề, vì vậy bên cạnh việc truyền dạy kỹ thuật cho thế hệ trẻ, nhiều hộ đã chủ động đầu tư máy móc, cải tiến mẫu mã và kiểm soát nghiêm ngặt chất lượng. Kênh tiêu thụ cũng được mở rộng linh hoạt từ chợ truyền thống, hội chợ đến mạng xã hội và thương mại điện tử. Đến đây, du khách không chỉ đơn thuần mua một sản phẩm mà còn được xem, được thử và cảm nhận trọn vẹn câu chuyện văn hóa phía sau.

Theo bà Hoàng Thị Hiếu, Chủ tịch UBND xã Quảng Uyên, địa phương đã ban hành các nghị quyết, chương trình trọng tâm để bảo tồn và phát triển làng nghề, đồng thời lồng ghép hiệu quả các nguồn lực hỗ trợ. Việc kết hợp làng nghề với du lịch cộng đồng được xác định là hướng đi cốt lõi. Nhờ đó, làng hương Phia Thắp đã đạt chuẩn OCOP 3 sao, làng rèn Phúc Sen xây dựng thành công nhãn hiệu chứng nhận sản phẩm và làng giấy bản đang từng bước hình thành mô hình làng du lịch trải nghiệm.

Rời Quảng Uyên, câu chuyện giữ nghề tiếp tục ghi dấu ấn tại xã Phục Hòa với làng đường phên Bó Tờ có lịch sử hơn một kỷ. Từ dòng nước mía nguyên chất, qua bàn tay khéo léo của người thợ đã biến thành những phên đường màu vàng nâu óng, thơm vị mật và có vị ngọt dịu quen thuộc – nguyên liệu không thể thiếu để làm bánh khảo, bánh gai, chè lam trong mỗi dịp Tết. Xóm Bó Tờ hiện có 95 hộ gắn bó với nghề, cung ứng ra thị trường khoảng 380 tấn đường phên mỗi năm. Đạt chứng nhận Làng nghề truyền thống năm 2019 và OCOP 3 sao cấp tỉnh năm 2020 chính là bệ phóng quan trọng để đường phên Bó Tờ vươn xa.

Nhằm chắp cánh cho các làng nghề, tỉnh Cao Bằng đã bố trí hơn 23,6 tỷ đồng giai đoạn 2023 - 2025 và dự kiến dành 50,72 tỷ đồng giai đoạn 2026 - 2030 cho công tác bảo tồn, phát triển nghề nông thôn. Riêng tại Bó Tờ, chính quyền địa phương tập trung hỗ trợ vào những khâu người dân còn yếu như an toàn thực phẩm, cải tiến bao bì, tem nhãn, trang thiết bị và kết nối tiêu thụ. Ông Nông Minh Thắng, Bí thư Đảng ủy xã Phục Hòa nhấn mạnh: Nghị quyết 80- NQ/TW chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi giá trị văn hóa biến thành sản phẩm có chất lượng, có thị trường và mang lại sinh kế thực sự. Xã định hướng tiếp tục bảo tồn kỹ thuật truyền thống gắn với du lịch trải nghiệm, thúc đẩy chuyển đổi số và nâng cao chất lượng nhằm đưa hình ảnh địa phương đến gần hơn với du khách trong và ngoài nước.

Bảo tồn văn hóa trong kỷ nguyên số không phải là cất giữ di sản trong tủ kính mà là làm cho di sản tiếp tục dòng chảy sống động trong đời sống hiện đại. Tinh thần ấy đang hiện diện rõ nét tại Quảng Uyên và Phục Hòa: kỹ thuật cổ truyền vẫn được nâng niu, nhưng tư duy sản xuất, quảng bá và bán hàng đã hoàn toàn đổi mới. Khi sản phẩm bán được, người dân có thêm thu nhập, du khách có thêm trải nghiệm và thế hệ trẻ có thêm lý do để tự hào nối nghề. Giữ được nghề là giữ ký ức cộng đồng, và biến nghề thành sinh kế bền vững chính là mở ra con đường tươi sáng để ký ức ấy tiếp tục vươn xa