Làng gốm Phù Lãng là một trong những làng nghề truyền thống lâu đời nhất miền Bắc

Trụ cột kinh tế và những điểm sáng làng nghề

Hiện nay, trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh có 87 làng nghề, làng nghề truyền thống cùng 7 nghề truyền thống. Trong đó, 27 làng nghề (bao gồm 14 làng nghề, 13 làng nghề truyền thống) và 7 nghề truyền thống đã được UBND tỉnh trao quyết định công nhận chính thức; 60 làng có nghề còn lại vẫn đang trong quá trình hoàn thiện các tiêu chí. Toàn bộ hoạt động sản xuất tập trung vào ba nhóm chính: chế biến, bảo quản nông - lâm - thủy sản; sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ, đồ gỗ, mây tre đan, gốm sứ; và kinh doanh sinh vật cảnh.

Sự phát triển của các làng nghề không chỉ bảo tồn nét văn hóa đặc sắc mà còn tạo ra giá trị kinh tế đáng kể. Điển hình như nhóm chế biến, bảo quản nông - lâm - thủy sản hiện thu hút khoảng 2.800 lao động với mức thu nhập bình quân từ 7,5 đến 8,8 triệu đồng/người/tháng. Doanh thu của nhóm này năm 2025 ước đạt khoảng 536 tỷ đồng, tăng hơn 31% so với mốc năm 2020. Nhiều mặt hàng đã khẳng định được sức cạnh tranh khi đạt chứng nhận OCOP từ 3 sao trở lên và được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Nhiều địa phương đã trở thành điểm sáng nhờ biết phát huy lợi thế truyền thống. Tại thôn Xuân Hội (xã Tân Chi), có tới 84% trong tổng số 745 hộ dân gắn bó với nghề mây tre đan, giải quyết việc làm cho hơn 900 lao động, chủ yếu là người lớn tuổi. Những sản phẩm đan lát mộc mạc như rổ, rá, giần, sàng… giờ đây đã đạt chuẩn OCOP và theo chân các doanh nghiệp vươn ra thị trường quốc tế. Tương tự, tại làng nghề mỳ Chũ Thủ Dương (xã Nam Dương), nhịp điệu sản xuất diễn ra rộn rã quanh năm từ sáng sớm đến đêm khuya. Bên cạnh dòng sản phẩm truyền thống, các hộ sản xuất và hợp tác xã (HTX) nơi đây đã chủ động cải tiến bao bì, cho ra đời các dòng sản phẩm ủ, mỳ sợi to (phở) để đáp ứng thị hiếu đa dạng của người tiêu dùng trong và ngoài nước.

Áp lực thị trường và nỗi lo khoảng trống lao động

Dù đạt được những kết quả tích cực, bức tranh làng nghề Bắc Ninh vẫn đối mặt với nhiều “điểm nghẽn” cố hữu. Dưới áp lực từ các sản phẩm công nghiệp giá rẻ và sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng, không ít nghề cổ truyền đang dần mất đi vị thế. Những nghề từng một thời gắn bó với đời sống nông nghiệp như làm cày bừa hay nón lá gần như không còn đất sống trong xã hội hiện đại. Ngay cả những nghề danh tiếng như làm giấy dó, mây tre đan, chẻ tăm lụa… cũng rơi vào cảnh thu hẹp quy mô, chỉ còn vài hộ đến vài chục hộ cố gắng duy trì sản xuất.

Bên cạnh sự suy giảm về thị trường, bài toán nhân lực kế cận cũng đang khiến nhiều tâm huyết trăn trở. Làn sóng phát triển của các khu công nghiệp trên địa bàn tỉnh đã thu hút phần lớn lực lượng lao động trẻ nhờ mức thu nhập ổn định và môi trường làm việc hiện đại. Những người còn ở lại giữ nghề đa phần là lao động trung và cao tuổi, làm việc theo mùa vụ nên rất khó để tạo ra các dòng sản phẩm đòi hỏi kỹ thuật cao và độ tinh xảo lớn.

Chia sẻ về thực trạng này, ông Đặng Ngọc Quyết, Giám đốc HTX Mây tre đan Ngọc Quyết (xã Tân Chi) – đơn vị đều đặn cung ứng khoảng 7.000 sản phẩm xuất khẩu mỗi tháng – cho biết: Mặc dù đơn đặt hàng nước ngoài rất lớn, nhưng HTX lại gặp khó khăn gay gắt về nguồn nhân lực. Sự chênh lệch thu nhập giữa làm nghề thủ công và làm công nhân nhà máy khiến giới trẻ không còn tha thiết với nghề xóm làng. Để bảo tồn bền vững, ông Quyết cho rằng rất cần những cơ chế, chính sách hỗ trợ đặc thù từ Nhà nước để giữ chân và thu hút lực lượng lao động trẻ.

Song song với thách thức về nhân lực, ô nhiễm môi trường vẫn là bài toán chưa có lời giải triệt để. Do phần lớn hoạt động sản xuất nằm đan xen trong các khu dân cư, hệ thống xử lý nước thải, khí thải và chất thải rắn ở nhiều nơi vẫn chưa đạt yêu cầu. Đây cũng là rào cản lớn nhất khiến khoảng 60 làng có nghề đặc trưng trên địa bàn tỉnh dù có lịch sử lâu đời nhưng vẫn chưa đủ điều kiện để được công nhận danh hiệu làng nghề chính thức.

Chuyển đổi phương thức để mở đường vươn xa

Đứng trước yêu cầu sống còn của hội nhập, nhiều cơ sở sản xuất và HTX tại Bắc Ninh đã chủ động thực hiện cuộc “bắt nhịp” công nghệ nhằm nâng cao sức cạnh tranh. Điển hình như HTX Sản xuất bún bánh Đa Mai (phường Đa Mai) đã mạnh dạn đầu tư hệ thống xử lý nước thải gồm bể biogas 60 m³ và bể lọc 3 ngăn 120 m³, đồng thời đưa dây chuyền sản xuất tự động vào vận hành với năng suất khoảng 4 tấn bún/ngày. Trong khi đó, tại làng nghề gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ, nhiều doanh nghiệp đã nhanh chóng chuyển hướng từ dòng sản phẩm cổ điển (bàn, ghế, sập, tủ…) sang sản xuất đồ nội thất chung cư, đồ trang trí và hàng tâm linh xuất khẩu, kết hợp đẩy mạnh bán hàng trên các sàn thương mại điện tử.

Tuy nhiên, nỗ lực riêng lẻ của từng hộ sản xuất hay HTX là chưa đủ, mà rất cần một chiến lược đồng bộ, dài hơi từ phía chính quyền địa phương. Trao đổi về định hướng này, ông Bùi Quang Phát, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Bắc Ninh cho biết, trong giai đoạn 2026–2030, tỉnh sẽ tập trung nguồn lực hoàn thiện hạ tầng và cải thiện môi trường tại các làng nghề. Địa phương sẽ quy hoạch các khu trưng bày, giới thiệu sản phẩm; phát triển điểm du lịch làng nghề gắn liền với trải nghiệm văn hóa Kinh Bắc; đồng thời đẩy mạnh xúc tiến thương mại và hỗ trợ xây dựng thương hiệu trên nền tảng số. Cùng với đó, Bắc Ninh sẽ tiếp tục rà soát công nhận danh hiệu cho các làng nghề đủ điều kiện, đồng thời triển khai kế hoạch khôi phục các nghề có nguy cơ mai một. Công tác vinh danh, phong tặng danh hiệu nghệ nhân, thợ giỏi sẽ được chú trọng nhằm truyền cảm hứng và kỹ năng cho thế hệ sau. Các chính sách ưu đãi về đào tạo nghề cho lao động trẻ cũng sẽ sớm được triển khai, khuyến khích các nghệ nhân sáng tạo nên những sản phẩm mới trên nền tảng giá trị cốt lõi của dân tộc. Làng nghề truyền thống Bắc Ninh không chỉ là sinh kế của hàng ngàn hộ gia đình mà còn là di sản tinh thần kết tinh từ lịch sử và trí tuệ qua nhiều thế hệ. Việc gìn giữ và phát triển làng nghề vì thế mang ý nghĩa song hành: vừa bảo tồn cốt cách văn hóa Kinh Bắc, vừa tạo động lực tăng trưởng kinh tế bền vững. Khi tinh hoa truyền thống được kết hợp hài hòa với công nghệ hiện đại và tư duy thị trường sắc bén, các làng nghề Bắc Ninh chắc chắn sẽ có thêm sức bật mới để phát triển bền vững.