Những phát hiện nổi bật trong đợt khai quật

Phế tích tháp Phú Ân tọa lạc tại tọa độ 13°56'46"N - 108°57'48"E, thuộc thôn Phú Hưng, xã Bình Hiệp, tỉnh Gia Lai (trước đây thuộc xã Bình Tân, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định). Khu vực này vốn được ghi nhận từ năm 2013 qua chương trình khảo sát bản đồ khảo cổ học toàn tỉnh Bình Định. Tuy nhiên, phải đến năm 2025, cuộc khai quật quy mô mới chính thức được tiến hành với sự cho phép của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Cuộc khai quật làm xuất lộ kiến trúc được nhận định là một công trình phục vụ tôn giáo tại phế tích tháp Phú Ân.

Phế tích tháp Phú Ân hiện còn lại trên diện tích khoảng 2.700m², song đã bị chia cắt thành ba gò do hoạt động canh tác nông nghiệp của người dân địa phương. Chính vì vậy, việc khai quật lần này không chỉ nhằm làm rõ giá trị di tích mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn di sản.

Gạch tạc khắc hoa văn và hình mặt người.

Dưới sự chủ trì của TS Nguyễn Hữu Mạnh - Phó Trưởng khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), từ ngày 11/6 đến ngày 30/7/2025, đoàn khai quật đã mở ba hố với tổng diện tích 300m². Kết quả, 6 kiến trúc được phát lộ, gồm nền gạch, tường gạch, nền nhà dài, hệ thống gạch lát và chân tảng. Đặc biệt, kiến trúc 25.PA.KT04 cho thấy hình thể chữ U, ba lớp gạch xếp chồng, được xác định là nền móng của công trình nhà dài phục vụ nghi lễ tôn giáo.

Một trong những vấn đề được đặt ra sau khi công bố khai quật di tích chính là công tác bảo tồn phế tích tháp Phú Ân.

Về di vật, tổng cộng 17.650 hiện vật được thu thập, chia thành hai nhóm: Hiện vật đất nung chiếm số lượng lớn nhất với trên 14.000 viên gạch, hơn 3.400 mảnh ngói (ngói mũi lá, ngói úp bờ nóc, ngói sừng bò), cùng nhiều mảnh gốm gia dụng. Trong đó, có nhiều loại gạch đặc biệt như gạch hình chữ L, gạch giật cấp, gạch chạm khắc hoa văn, thậm chí có viên gạch tạc hình mặt người là minh chứng cho trình độ thẩm mỹ và kỹ thuật xây dựng cao của cư dân Champa.

Hiện vật gốm và kim loại, bao gồm gốm Chăm, gốm Việt, đồ sứ Trung Hoa và hai đồng tiền thời Bắc Tống (niên hiệu Gia Hữu 1056-1063 và Đại Quán 1107-1110). Ngoài ra, một chiếc đĩa men lam có minh văn “Đại Minh Thành Hóa niên chế” (1465-1487) cũng được tìm thấy, phản ánh giao lưu văn hóa khu vực.

Bước khởi đầu cho hành trình bảo tồn di sản Champa

Theo TS Nguyễn Hữu Mạnh, những phát hiện tại tháp Phú Ân giúp bước đầu phác thảo niên đại sử dụng của quần thể này trải dài từ thế kỷ V đến XV. Dù chưa phát lộ được tháp chính, nhưng các dấu tích nền móng và di vật thu được đã chứng minh Phú Ân từng là một quần thể kiến trúc tôn giáo Champa quy mô lớn, có giá trị quan trọng về lịch sử, nghệ thuật và kỹ thuật xây dựng.

Hiện vật hai đồng tiền xu thời Bắc Tống (Trung Quốc).

“Qua hệ thống gạch giật cấp, gạch hoa văn, kỹ thuật đầm đất tạo mặt bằng, chúng tôi thấy rõ sự tinh xảo của người Chăm cổ. Đặc biệt, viên gạch chạm hình gương mặt người hé lộ giá trị biểu tượng, tín ngưỡng trong kiến trúc Champa”, TS Nguyễn Hữu Mạnh nhấn mạnh. Cùng đó, các chuyên gia cũng nhận định phế tích tháp Phú Ân nằm trong không gian phân bố trọng yếu của hệ thống đền tháp Champa ở miền Trung, góp phần bổ sung tư liệu quý về sự lan tỏa văn hóa Chăm trên vùng đất Gia Lai.

Hiện vật ngói sừng bò gắn với ngói úp bờ nóc.

Một trong những vấn đề được đặt ra sau khi công bố khai quật di tích chính là công tác bảo tồn. TS Nguyễn Hữu Mạnh kiến nghị cần sớm đưa tháp Phú Ân vào danh mục kiểm kê và tiến hành xếp hạng di tích, làm cơ sở pháp lý cho công tác bảo vệ lâu dài. Đồng thời, cần mở rộng khai quật để xác định ranh giới toàn bộ quần thể, tránh nguy cơ bị xâm hại.

Ở góc độ quản lý địa phương, ông Huỳnh Văn Lợi - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai chia sẻ: “Khi hiện vật còn nằm trong lòng đất, chúng ít bị tác động. Nhưng khi đưa ra ngoài, di tích sẽ chịu ảnh hưởng trực tiếp của mưa gió, rêu mốc và thậm chí sự xâm hại từ con người. Bởi vậy, bảo tồn di tích phải đi đôi với việc hài hòa cùng đời sống, sản xuất của người dân quanh khu vực”.

Cuộc khai quật thu được tiêu bản đồ sứ thời Minh (Trung Quốc).

Tháp Phú Ân, từ một phế tích bị lãng quên giữa ruộng đồng, nay đã trở thành mảnh ghép quan trọng trong bức tranh di sản Champa ở Việt Nam. Đó là nền tảng để Gia Lai định hình chiến lược bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa, gắn kết nghiên cứu khoa học với phát triển du lịch bền vững trong tương lai.