Trước khi “thương hiệu dân gian” nước mắm Ba Làng được đăng ký nhãn hiệu tập thể, trong quá khứ, sản phẩm nước mắm của xã Hải Thanh đã nổi tiếng khắp miền Bắc với tên gọi nước mắm Do Xuyên. Do Xuyên - Ba Làng là tên ghép của 07 làng thuộc xã Hải Thanh, trong đó có 3 làng vùng giáo là Xuân Tiến, Quang Minh và Thượng Hải, gọi chung là Ba Làng; còn lại 4 làng vùng lương gọi chung là Do Xuyên.

Nghề làm nước mắm xuất phát từ Do Xuyên từ hàng trăm năm trước. Giai đoạn cực thịnh là thập niên 50, 60 của thế kỷ 20. Giai đoạn này, những hộ sản xuất và buôn nước mắm đã mang sản phẩm của mình đi các tỉnh phía Bắc, đặc biệt là Hà Nội giới thiệu, rồi từng bước chiếm lĩnh thị trường. Nước mắm được vận chuyển bằng đường thủy, mỗi chuyến thuyền chở từ 30 đến 40 tấn nước mắm đi tiêu thụ. Từ sau thập kỷ 60, do nhiều biến động của lịch sử, nước mắm Do Xuyên dần dần mai một. Bên cạnh đó, do vùng Do Xuyên đất chật, người đông, bà con ngư dân chuyển dần từ nghề đánh cá cơm, cá nục, cá trích trước đây sang đánh cá hố và câu mực xuất khẩu, dẫn đến mất nguồn nguyên liệu phục vụ nghề chế biến nước mắm. Trong khi đó, vùng Ba Làng có lợi thế về đất đai rộng, nghề khai thác tập trung đánh bắt cá cơm, cá nục, nên chủ động được nguyên liệu để sản xuất nước mắm.

Người dân Làng nghề đang phơi mắm khi thời tiết nắng nóng.

Nghề làm nước mắm ở Ba Làng tuy vất vả nhưng cho thu nhập cao và ổn định. Để nước mắm có chất lượng cao, thơm, ngon phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Thông thường, việc đầu tiên là phải chọn cá để muối, cá được chọn làm mắm phải là cá cơm, cá nục, cá trích tươi ngon thì nước mắm mới thơm ngon, nhiều chất đạm và nhiều lượng nước mắm. Sau đó là công đoạn chế biến với những bí quyết riêng, tạo nên nét độc đáo cho sản phẩm của gia đình.

Mỗi năm, các cơ sở chế biến đưa ra thị trường tiêu thụ khoảng 3,5 triệu lít nước mắm. Số lượng cơ sở sản xuất nhiều, vì thế, các ngành chức năng khó có thể kiểm soát được chất lượng sản phẩm trước khi đưa ra thị trường, vì vậy đòi hỏi sự liên kết xây dựng một thương hiệu chung cho tập thể, để nâng cao chất lượng, uy tín của sản phẩm và tính cạnh tranh trên thị trường.

Sản phẩm của Làng nghề nước mắm Do Xuyên – Ba Làng.

Để khuyến khích phát huy ngành nghề truyền thống của địa phương, năm 2013 UBND huyện Tĩnh Gia đã phối hợp với Sở khoa học và Công nghệ Thanh Hóa thực hiện Dự án khoa học “Xây dựng, quản lý và phát triển nhãn hiệu tập thể cho nước mắm Do Xuyên - Ba Làng của xã Hải Thanh, huyện Tĩnh Gia”. Mục tiêu là thiết lập cơ chế bảo hộ, quản lý và phát triển nhãn hiệu tập thể trên thị trường, chống hàng giả, hàng nhái, từ đó mở rộng sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nước mắm, góp phần đảm bảo đời sống cho người đánh bắt khai thác và chế biến sản phẩm mắm cá để từ đó sản lượng ngày một tăng hơn. Trên cơ sở đó, xác lập quyền sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu tập thể nước mắm Do Xuyên - Ba Làng; xây dựng Hiệp hội nước mắm Do Xuyên - Ba Làng để quản lý, phát triển nhãn hiệu tập thể; xây dựng quy chế sử dụng nhãn hiệu, quy chế kiểm soát chất lượng sản phẩm, quy trình, quy chuẩn chế biến đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm, từ đó triển khai các hoạt động xúc tiến thương mại, quảng bá cho nhãn hiệu tập thể nước mắm Do Xuyên - Ba Làng.

Tháng 6/2013, UBND huyện Tĩnh Gia đã ra Quyết định thành lập Ban vận động Hội Chế biến nước mắm Do Xuyên - Ba Làng. Qua một thời gian hoạt động, Hiệp hội đã tổ chức kiện toàn bộ máy hoạt động với 22 thành viên, quảng bá sản phẩm ra thị trường.
Ngày 15/12/2015, Cục Sở hữu trí tuệ đã ký Quyết định số 78378/QĐ-SHTT Chứng nhận đăng ký nhãn hiệu tập thể cho nước mắm Do Xuyên – Ba Làng, là một trong những sản phẩm đầu tiên của tỉnh Thanh Hóa được cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu chứng nhận. Bước đầu Dự án xây dựng quản lý phát triển nhãn hiệu nước mắm Do Xuyên - Ba Làng đã tháo gỡ khó khăn cho người sản xuất, góp phần nâng cao uy tín, chất lượng và hiệu quả sản xuất, kinh doanh cho nghề làm nước mắm truyền thống xã Hải Thanh. Đây là cơ sở vững chắc để địa phương mạnh dạn đầu tư bảo vệ nguồn lợi thủy sản, bảo tồn nghề truyền thống và giúp cho người tiêu dùng yên tâm hơn khi sử dụng sản phẩm đã được Nhà nước công nhận.

Hồ Châu