Nghề làm nồi đất đòi hỏi sự tỉ mẩn, kiên trì và óc thẩm mỹ cao cùng bàn tay khéo léo của người thợ

Sức sống mới của một làng nghề cổ

Có những giai đoạn, làng nghề tưởng chừng như mai một trước sự lấn át của hàng công nghiệp. Tuy nhiên, những năm gần đây, khi xu hướng tìm về các giá trị truyền thống và thực phẩm sạch lên ngôi, nồi đất Trù Sơn đã có một cuộc “lội ngược dòng” ngoạn mục. Không chỉ phục vụ nhu cầu dân sinh trong vùng, sản phẩm của làng nghề nay đã có mặt tại các nhà hàng cao cấp, các khu du lịch sinh thái và xuất hiện trong các bộ ảnh nghệ thuật. Làng gốm Trù Sơn giờ đây còn là điểm đến hấp dẫn cho khách du lịch muốn trải nghiệm cảm giác tự tay nhào nặn khối đất vô tri thành những sản phẩm hữu ích.

Giữa nhịp sống hối hả của thời đại công nghiệp, khi những bộ nồi inox sáng loáng hay nồi cao tần hiện đại chiếm lĩnh hầu hết gian bếp Việt, thì tại một vùng quê nghèo thuộc xã Trù Sơn, huyện Đô Lương cũ, nay là xã Bạch Hà, tỉnh Nghệ An, người ta vẫn thấy những làn khói lam chiều cuộn lên từ những lò nung lộ thiên đỏ lửa. Đó là làng gốm Trù Sơn, nơi khai sinh ra những chiếc nồi đất Chợ Bỗng danh tiếng – một sản phẩm mộc mạc nhưng chứa đựng cả một kho tàng văn hóa phi vật thể của xứ Nghệ. Nghề làm nồi đất ở đây không chỉ là một kế sinh nhai mà còn là biểu tượng của sự kiên trì, lòng thủy chung với đất mẹ và là một trong những làng nghề cổ xưa nhất còn giữ được kỹ nghệ chế tác nguyên thủy trên dải đất hình chữ S.

Kỹ nghệ đọc bản: Khi người thợ quay quanh đất

Điểm làm nên sự khác biệt độc nhất vô nhị của làng gốm Trù Sơn so với các trung tâm gốm sứ lừng lẫy khác như Bát Tràng hay Chu Đậu chính là ở phương pháp tạo hình. Nếu ở nơi khác, người thợ ngồi yên một chỗ và điều khiển bàn xoay để tạo hình sản phẩm, thì ở Trù Sơn, bàn xoay là một vật thể tĩnh, và chính người thợ phải là “bàn xoay sống”. Họ đặt khối đất lên một cái kê cao vừa tầm, rồi đôi chân thoăn thoắt đi giật lùi, xoay tròn quanh khối đất ấy. Đôi bàn tay vừa nhào, vừa vuốt, vừa ép để biến khối đất thô kệch thành hình hài những chiếc nồi, chiếc siêu, chiếc ấm tròn trịa. Hình ảnh những người phụ nữ Trù Sơn lưng còng xuống, đôi tay nhịp nhàng cùng nhịp bước chân xoay tròn quanh những chiếc nồi đã trở thành một biểu tượng sống động cho sự tần tảo và khéo léo của người phụ nữ miền Trung.

Những chiếc nồi đất Trù Sơn được làm hoàn toàn thủ công

Nguyên liệu làm nên “thương hiệu” nồi đất Chợ Bỗng là loại đất sét xanh và đất sét trắng chỉ có tại địa phương. Đất được khai thác từ những tầng sâu trong lòng đất, sau đó phải trải qua quá trình xử lý công phu: phơi khô, nghiền nhỏ, nhào trộn với nước cho đến khi đạt độ dẻo mịn hoàn hảo, không còn lẫn tạp chất. Người thợ Trù Sơn có một trực giác nhạy bén, họ chỉ cần chạm nhẹ vào đất là biết độ “chín” để bắt đầu nặn. Sau khi tạo hình, sản phẩm được đem phơi dưới bóng râm cho khô từ từ để tránh nứt vỡ, trước khi bước vào công đoạn quan trọng nhất: “vượt cạn” trong lò nung. Không có những lò gas hay lò điện hiện đại, nồi đất Trù Sơn được nung trong những lò lộ thiên ngoài trời bằng rơm rạ, lá thông và củi khô. Quá trình nung kéo dài từ 4 đến 5 tiếng đồng hồ, yêu cầu người thợ phải giữ lửa đều tay, không quá to cũng không quá nhỏ. Khi những chiếc nồi bắt đầu chuyển sang màu đỏ au như màu gạch tôm, đó là lúc hồn đất đã được đánh thức. Sản phẩm ra lò mang một vẻ đẹp thô mộc, không men bóng, không hoa văn cầu kỳ nhưng lại có khả năng chịu nhiệt cực tốt và độ bền đáng kinh ngạc, xứng danh với câu nói “nồi đồng cối đá”.

Sức sống di sản trong dòng chảy ẩm thực hiện đại

Có một thời gian, làng nghề Trù Sơn rơi vào cảnh đìu hiu khi đồ nhôm, đồ nhựa rẻ tiền tràn ngập thị trường. Những chiếc nồi đất cồng kềnh, dễ vỡ dường như không còn chỗ đứng trong những căn bếp tiện nghi. Thế nhưng, trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, khi con người bắt đầu mỏi mệt với những giá trị công nghiệp và khát khao tìm về sự nguyên bản, nồi đất Chợ Bỗng đã có một sự trở lại đầy ngoạn mục. Những người sành ăn nhận ra rằng, không có bất kỳ loại nồi kim loại nào có thể thay thế được nồi đất trong việc giữ trọn vẹn hương vị của món ăn. Từ món cá kho làng Vũ Đại lừng danh, cơm niêu cháy cạnh giòn tan, đến những thang thuốc Bắc cần được sắc kỹ, tất cả đều cần đến sự thẩm thấu nhiệt dịu nhẹ và đặc tính giữ nhiệt lâu của đất nung Trù Sơn.

Để có mẻ gốm đạt chất lượng khâu quan trọng nhất là nung gốm, muốn gốm "chín" đều người thợ phải biết cách xem lửa và dừng đúng lúc.

Ngày nay, nồi đất Chợ Bỗng không còn bó hẹp trong những phiên chợ quê nghèo mà đã “đi máy bay”, “đi tàu cao tốc” đến với các nhà hàng sang trọng tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và thậm chí là xuất khẩu ra nước ngoài. Các chủ nhà hàng cơm niêu hay các cơ sở kho cá truyền thống thường tìm về tận Trù Sơn để đặt hàng nghìn chiếc nồi mỗi năm. Sự hồi sinh này không chỉ đem lại thu nhập ổn định cho người dân mà còn tạo động lực để thế hệ trẻ trong làng tiếp tục gìn giữ nghề truyền thống của cha ông. Làng nghề giờ đây còn trở thành một điểm đến du lịch văn hóa hấp dẫn, nơi du khách có thể trải nghiệm cảm giác làm một “phù thủy đất sét” thực thụ và mang về những món quà mang đậm hồn cốt xứ Nghệ.

Dẫu cuộc sống có nhiều đổi thay, nhưng làng gốm Trù Sơn vẫn đứng đó như một chứng nhân của thời gian. Những chiếc nồi đất mộc mạc ấy không chỉ là vật dụng nấu nướng, mà còn là nơi lưu giữ ký ức về những bữa cơm gia đình ấm cúng, về tình làng nghĩa xóm và về tinh thần lao động miệt mài của người dân Đô Lương. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của làng nghề nồi đất Chợ Bỗng không chỉ là câu chuyện kinh tế, mà còn là trách nhiệm gìn giữ một phần linh hồn di sản của dân tộc Việt Nam giữa làn sóng toàn cầu hóa. Mỗi chiếc nồi ra đời từ bàn tay thợ Trù Sơn hôm nay chính là một lời khẳng định rằng: những giá trị truyền thống chân phương nhất sẽ luôn có một sức sống bền bỉ và mãnh liệt nhất