40 năm gắn bó, son sắt với nghề

Buổi sáng, khi sương còn lẩn khuất bên mái nhà ở làng Phung (xã Biển Hồ, tỉnh Gia Lai), tiếng lách cách của khung dệt đã vang lên trong căn nhà nhỏ của nghệ nhân Pel.

Ở tuổi ngoài năm mươi, đôi bàn tay bà đã in hằn dấu vết thời gian. Thế nhưng mỗi khi ngồi bên khung dệt, nghệ nhân Pel vẫn giữ được sự tập trung và nhịp điệu thuần thục hiếm thấy. Từng sợi chỉ được luồn qua thoi, từng đường hoa văn hiện lên chậm rãi, mềm mại, như thể ký ức, tâm hồn và tình yêu nghề của bà đang được gửi gắm vào từng tấm vải.

Bà Pel đến với nghề dệt thổ cẩm từ khi mới 12 tuổi. Thuở ấy, trong những ngôi nhà sàn đơn sơ, tiếng khung cửi là âm thanh quen thuộc của mỗi gia đình.

Nhớ lại những ngày đầu học nghề, bà Pel kể: “Năm 12 tuổi, tôi thường đứng hàng giờ nhìn mẹ đưa thoi dệt vải. Ban đầu chỉ đứng quan sát, dần dần tôi thuộc lòng từng động tác. Có lần lén chạm vào tấm vải đang dệt dở và bị mẹ mắng vì sợ làm rối sợi chỉ. Nhưng càng nhìn mẹ dệt, tôi càng ước ao một ngày được ngồi vào khung cửi như mẹ”.

Ước muốn ấy khiến bà Pel kiên trì tập dệt bằng những cách rất giản dị. Khi không có chỉ, bà xé thân chuối làm sợi để tập đưa thoi. Những sợi chuối khô ráp, dễ đứt lại trở thành bài học đầu tiên giúp bà làm quen với nhịp dệt và cách giữ lực tay. Thấy con gái say mê, mẹ bà dần cho ít sợi chỉ thật để dệt những mảnh vải nhỏ, rồi từng bước hướng dẫn cách phối màu, sắp xếp hoa văn.

Thời gian đầu, bà cũng không tránh khỏi những lần vụng về. Có khi hoa văn bị lệch, sợi chỉ rối tung phải tháo ra dệt lại từ đầu. Nhưng chính sự kiên nhẫn và tỉ mỉ qua từng đường dệt đã giúp bà dần thành thạo, để rồi hiểu rằng dệt thổ cẩm không chỉ cần đôi tay khéo léo mà còn cần một tình yêu bền bỉ với nghề.

Nghệ nhân Pel miệt mài bên khung cửi, gửi gắm tình yêu nghề trong từng sản phẩm thổ cẩm.

Vừa trò chuyện với chúng tôi, đôi tay bà vẫn thoăn thoắt dệt để kịp hoàn thành tấm vải và may bộ váy theo đơn đặt hàng. Khéo léo luồn sợi chỉ qua khung cửi, bà cho biết ngày nay hầu hết đã sử dụng chỉ công nghiệp nên không còn vất vả se sợi bông như trước.

“Hồi xưa sợi chỉ quý lắm. Người trong làng phải mua gòn về tự se sợi, rồi nhuộm màu từ lá cây, vỏ cây, củ nghệ, thậm chí nướng vỏ hến rồi giã nhuyễn để lấy màu… Công đoạn rất kỳ công, có khi phải mất nhiều tháng mới có được sợi chỉ ưng ý. Một tấm váy áo hoàn thành là kết tinh của biết bao ngày lao động”, bà nhớ lại.

Chưa bao giờ bà nghĩ đến việc rời bỏ khung dệt. “Còn sức là còn dệt”, bà nói như một lời hứa với chính mình. Với bà, buông tay khỏi nghề cũng đồng nghĩa để những giá trị mà cha ông trao truyền dần phai nhạt theo thời gian. Vì thế, suốt bao mùa nắng mưa, bà vẫn lặng lẽ ngồi bên khung cửi, cần mẫn đưa từng sợi chỉ, giữ gìn những hoa văn thổ cẩm mang đậm hồn cốt của bản làng.

Niềm vui lớn nhất của bà là khi những tấm thổ cẩm của quê hương ngày càng được nhiều người biết đến. Mỗi khi có khách ghé thăm, bà lại chậm rãi kể về nghề dệt của người Jrai, và hành trình hơn 40 năm gắn bó với khung cửi – hành trình gìn giữ và gửi gắm tình yêu với văn hóa dân tộc.

Đau đáu nỗi lo mai một nghề truyền thống

Theo phong tục truyền thống của người Jrai, thổ cẩm không chỉ là trang phục, vật phẩm sinh hoạt mà còn mang tính thiêng liêng. Một thiếu nữ biết dệt thường được đánh giá là khéo léo, đảm đang - những phẩm chất mà người đàn ông luôn mong muốn ở người bạn đời. Những sản phẩm như váy, khố, tấm choàng, túi xách… thường là quà tặng trong lễ cưới, lễ hội, đánh dấu dấu mốc trưởng thành hay thể hiện sự quý trọng với khách phương xa.

Hiện nay, số người còn gắn bó với nghề dệt thổ cẩm ở Gia Lai ngày càng ít, phần lớn là những người lớn tuổi. Nhiều bạn trẻ không còn mặn mà với nghề bởi thu nhập thấp, công việc lại đòi hỏi sự kiên trì và tốn nhiều công sức, trong khi các sản phẩm công nghiệp ngày càng phổ biến. Thực trạng ấy khiến không ít khung cửi trong làng bị bỏ không, kỹ thuật dệt và những hoa văn cổ truyền đứng trước nguy cơ mai một.

Trăn trở trước nguy cơ ấy, bốn năm trước, Câu lạc bộ dệt thổ cẩm làng Phung được thành lập do nghệ nhân Pel làm chủ nhiệm. Câu lạc bộ quy tụ hơn 20 thành viên, chủ yếu là những phụ nữ lớn tuổi đã gắn bó lâu năm với nghề, am hiểu từng sợi chỉ, từng hoa văn truyền thống của dân tộc mình.

Câu lạc bộ dệt thổ cẩm làng Phung thu hút đông đảo người dân và du khách đến tham quan, trải nghiệm nghề dệt truyền thống.

Sau những giờ lao động vất vả trên nương rẫy, buổi tối, chị em phụ nữ trong làng lại tập trung tại nhà nghệ nhân Pel để cùng nhau học dệt. Với những người chưa thuần thục, bà Pel kiên nhẫn hướng dẫn từng công đoạn, từ cách mắc sợi, đưa thoi đến tạo hoa văn, giúp chị em dần hoàn thiện những tấm thổ cẩm mang đậm bản sắc văn hóa của dân tộc Jrai. Điều đáng quý, đây không chỉ là một nơi lưu giữ kỹ thuật dệt cổ truyền, mà còn trở thành mái nhà chung gắn kết cộng đồng, truyền nghề cho thế hệ trẻ và tạo ra giá trị kinh tế thông qua tiêu thụ sản phẩm truyền thống.

Nghệ nhân Dui, thành viên câu lạc bộ kể lại: “15 tuổi tôi đã dệt những tấm vải đầu tiên, học từ mẹ và bà. Ngày đó, mỗi thiếu nữ Jrai biết dệt là một điều tự hào. Nay tuổi đã cao, tôi chỉ mong các bạn trẻ trong làng học nghề, tiếp tục giữ lấy hồn cốt của dân tộc mình.”

Sản phẩm thổ cẩm được trưng bày, giới thiệu tại các hội nghị quảng bá sản phẩm OCOP của địa phương.

Ngày nay, bên cạnh việc dệt váy áo truyền thống, bà Pel cùng các nghệ nhân trong làng còn sáng tạo thêm nhiều sản phẩm mang kiểu dáng hiện đại như túi đeo, ba lô, ví… Các sản phẩm vẫn giữ tông màu và hoa văn đặc trưng của thổ cẩm nhưng được thiết kế phù hợp với thị hiếu người dùng. Nhờ quảng bá trên các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, sản phẩm thổ cẩm của làng Phung dần tiếp cận được đông đảo khách hàng trong và ngoài tỉnh.

Trung bình mỗi sản phẩm mất khoảng một tuần để hoàn thiện, còn những mẫu cầu kỳ có thể kéo dài đến cả tháng. Bởi vậy, giá trị của mỗi sản phẩm không chỉ nằm ở công sức lao động mà còn là sự kết tinh của những giá trị văn hóa truyền thống.

Cuộc đời của người nghệ nhân dệt thổ cẩm ấy cũng giản dị như những sợi chỉ mộc mạc trên khung cửi, nhưng bền bỉ và đầy ý nghĩa. Hơn 40 năm gắn bó với nghề, bà Pel không chỉ dệt nên những tấm vải rực rỡ sắc màu mà còn lặng lẽ giữ gìn và truyền lại nghề dệt thổ cẩm cho thế hệ sau, góp phần nối dài mạch chảy văn hóa của núi rừng Tây Nguyên trong đời sống hôm nay.