Nét tài hoa gửi vào từng đường chạm bạc

Nghệ nhân Đinh Quang Thắng đang tỉ mỉ thực hiện từng đường chạm bạc.

Theo các nghệ nhân cao niên, Đồng Xâm vốn có tên là Đường Thâm ra đời từ cuối thời Trần - Hồ vào đầu thế kỷ XV. Người khai sáng nghề là ông Nguyễn Kim Lâu, vốn là thợ nồi đồng ở châu Bảo Lạc (Cao Bằng). Trong những năm hành nghề, ông học được kỹ nghệ kim hoàn, sau đó trở về quê truyền dạy cho dân làng.

Ban đầu, người dân chỉ làm nghề sửa chữa đồ đồng đơn giản nhưng nhờ sự khéo léo, tài hoa thì nghề nhanh chóng phát triển thành chạm khắc mỹ nghệ rồi dần tiến tới chế tác trang sức vàng bạc. Trong thời kỳ cực thịnh, thợ Đồng Xâm không chỉ hành nghề khắp các vùng miền mà còn vào tới tận kinh đô Huế, phục vụ việc chế tác trang sức và vũ khí cho triều đình nhà Nguyễn.

Cùng với Hàng Bạc và Định Công (Hà Nội), Đồng Xâm trở thành một trong ba trung tâm nghề chạm bạc nổi tiếng nhất cả nước. Mỗi vùng giữ một bí quyết riêng, góp phần tạo nên sự đa dạng và độc đáo của nghề kim hoàn Việt.

Đặc trưng lớn nhất của Đồng Xâm nằm ở sự tinh xảo, tỉ mỉ trong từng chi tiết. Một sản phẩm hoàn chỉnh phải trải qua nhiều công đoạn công phu: trơn - chạm - đậu - đấu. Trong đó, công đoạn chạm được coi là “linh hồn” của sản phẩm, đòi hỏi sự tập trung cao độ và óc sáng tạo bởi chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến cả tác phẩm bị hỏng.

Ông Nguyễn Thế Dân (69 tuổi) gắn bó với nghề gần 50 năm nay chia sẻ: “Để làm ra một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn và mất rất nhiều thời gian. Cái khó nhất không chỉ ở kỹ thuật mà còn ở sự kiên nhẫn và tình yêu với nghề. Chỉ cần thiếu đi tâm huyết, sản phẩm sẽ mất “hồn” ngay.”

Giữ hồn làng nghề giữa nhịp sống hiện đại

Dù làng nghề đã có nhiều máy móc nhưng để tạo ra tác phẩm tinh xảo thì vẫn cần bàn tay tài hoa của các nghệ nhân.

Trải qua nhiều biến động lịch sử và sự cạnh tranh khốc liệt từ sản phẩm công nghiệp, đã có giai đoạn nghề chạm bạc Đồng Xâm đứng trước nguy cơ mai một. Thế hệ trẻ ít mặn mà bởi thu nhập không cao, trong khi công việc lại vất vả, đòi hỏi kiên trì và tâm huyết.

Tuy nhiên, nhờ tình yêu nghề của các thế hệ nghệ nhân, cùng sự hỗ trợ tích cực từ chính quyền địa phương, Đồng Xâm đã từng bước hồi sinh. Năm 2010, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận đây là làng nghề truyền thống. Hiệp hội Làng nghề Việt Nam cũng trao bằng chứng nhận Đồng Xâm là một trong 12 làng nghề tiêu biểu toàn quốc.

Hiện nay, làng nghề có trên 300 cơ sở sản xuất, giải quyết việc làm ổn định cho hơn 5.000 lao động với thu nhập trung bình từ 6-8 triệu đồng/tháng. Ngoài sản phẩm chạm bạc truyền thống, các hộ còn mở rộng sang chạm đồng, mạ bạc, sản xuất đồ thờ, đồ trang sức, vật dụng nội thất. Sản phẩm không chỉ tiêu thụ trong nước mà còn xuất khẩu sang nhiều quốc gia, trở thành niềm tự hào của quê hương Trà Giang.

Không chỉ vậy, Đồng Xâm còn được quy hoạch gắn với phát triển du lịch làng nghề. Nhiều tour tham quan được kết nối để du khách có thể tận mắt chứng kiến quá trình chế tác, chiêm ngưỡng và mua sắm những sản phẩm độc đáo. Đây được coi là hướng đi bền vững, vừa bảo tồn văn hóa truyền thống, vừa mang lại giá trị kinh tế lâu dài.

Nghề chạm bạc Đồng Xâm không chỉ đơn thuần là kế sinh nhai mà còn là di sản văn hóa phi vật thể chứa đựng tâm hồn và bản sắc dân tộc. Những đôi bàn tay tài hoa, khéo léo của người thợ đã biến từng tấm bạc vô tri thành những tác phẩm sống động, tinh tế, vừa mang tính ứng dụng vừa có giá trị nghệ thuật.

Theo các nghệ nhân, cái khó nhất của nghề là không có khuôn mẫu cố định. Người thợ phải tự tưởng tượng và sáng tạo, biến ý tưởng thành hiện thực qua từng nhát chạm, từng đường khắc. Chính điều này đã tạo nên sự độc bản, làm nên giá trị không thể thay thế của sản phẩm thủ công.

Theo ông Triệu Đăng Khoa - Chủ tịch Hội làng nghề chạm bạc Đồng Xâm, làng nghề tồn tại thì phải vừa giữ truyền thống vừa đổi mới. Ngoài đồ thờ, đồ trang sức, hiện nay làng nghề còn mở rộng sang các sản phẩm trang trí nội thất, phù hợp với thị hiếu hiện đại. Đó chính là cách để Đồng Xâm không chỉ sống mà còn được lan tỏa và phát triển.

Hơn 600 năm hình thành và phát triển, nghề chạm bạc Đồng Xâm không chỉ dừng lại ở việc tạo ra những sản phẩm thủ công tinh xảo phục vụ đời sống, tín ngưỡng mà còn trở thành biểu tượng văn hóa, góp phần khẳng định bản sắc dân tộc. Mỗi sản phẩm là kết tinh của lịch sử, tâm huyết và tài hoa, mang trong mình hơi thở truyền thống Việt Nam.

Không chỉ phủ sóng khắp thị trường trong nước, sản phẩm chạm bạc Đồng Xâm đã có mặt tại nhiều quốc gia, trở thành món quà văn hóa độc đáo trong các hội chợ, triển lãm quốc tế. Chính những đường nét tinh xảo ấy đã đưa tên tuổi Đồng Xâm ra ngoài biên giới, để bạn bè quốc tế biết đến sự tài hoa của người thợ Việt./.