Nơi đây nổi danh với cây cảnh, cây thế, bonsai… được uốn tỉa chăm sóc công phu thành các dáng, thế, đầy nghệ thuật và đẹp mắt. Vị Khê cũng là nơi cung cấp cho người dân khắp mọi miền đất nước nhiều loại hoa đẹp, nhất là mỗi dịp Tết đến Xuân về.

Theo ngọc phả ở đình làng Vị Khê, nghề trồng hoa và cây cảnh nơi đây có từ thế kỷ XIII (năm 1211) do một vị quan nhà Lý là Tô Trung Tự truyền dạy cho dân làng. Khi ông đến Nguyễn Gia Trang (nay là thôn Vị Khê, xã Điền Xá), thấy nơi đây là vùng đất đẹp, ruộng đồng màu mỡ, dân cư thuần phác, ông đã cho lập hành cung làm nơi đi lại. Tại đây, ngoài việc khuyến khích sản xuất mở rộng nghề nông, ông còn dạy dân địa phương trồng hoa, trồng cây cảnh để làm kế sinh sống lâu dài.

Lịch sử làng cây cảnh Vị Khê đã có từ hơn 1.000 năm. Ở đình làng thờ hai vị tướng công đó là Ngô Quyền đánh trận mạc năm 938. Sau đó 19 năm sau có tưởng Tô Trung Tự vị tướng của Hưng Đạo Đại Vương đã về đây dậy cho dân làng nghề làm cây cảnh.

Nhà Trần lên ngôi vào năm 1225, đã xây dựng cung Tức Mặc thành Trung tâm chính trị – văn hóa lớn thứ hai sau Thăng Long. Làng hoa Vị Khê lúc đó có tên là Nguyễn Gia Trang có điều kiện phát triển để phục vụ cho nhu cầu của cung đình. Sang đến giữa thế kỷ XV, làng hoa liên tục phát triển.

Từ năm 1975, cây thế và cây cảnh nghệ thuật của Vị Khê đã trở nên nổi tiếng, và thực sự trở thành “đặc sản” từ những năm 1990 khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới. Và đến nay, nghề trồng hoa, uốn tỉa cây cảnh Vị Khê đã phát triển thành thương hiệu thế mạnh của địa phương. Đến nay đã 8 thế kỷ qua, mặc dù làng hoa cây cảnh trải qua nhiều thăng trầm, nhưng dân làng chúng tôi vẫn giữ được nghề truyền thống của làng hoa cây cảnh.

Ngày nay, dọc con đường vào làng, hai bên là những nhà vườn xanh mướt với đủ các loại cây cảnh, cây bon sai, cây nào cũng mang một hình dáng riêng và theo phong cách riêng của từng nhà vườn. Những vườn cây, các loại cây với đủ các loại dáng thế được các nghệ nhân cắt tỉa công phu. Để tao một tác phẩm cây canh có dáng thế, các nghệ nhân phải mất nhiều năm mới tạo ra được một cây có dáng thế ưng ý.

Đến làng cây cảnh Vị Khê, nhiều người thưởng lãm trầm trồ trước sự khéo léo của các nghệ nhân khi uốn tỉa ra những khuôn hình chim thú, Chùa Một Cột, Khuê Văn Các, Tháp Phổ Minh… một cách tài tình. Vị Khê còn có đa dạng các loài cây cảnh như: Đa, sung, lộc vừng, sanh, si, cau Vua, vạn tuế, tùng La Hán… với nhiều thế cây phong phú như: Long thăng, long giáng, hạc lập, trực siêu, thế huyền, thế song phục, huynh đệ, mẫu tử tương thân, phụ tử tương tùy… Ngoài văn tự, bia đá, còn có đôi sanh thế Trực 15 tán khoảng 300 tuổi, được trồng ở trụ sở UBND xã Điền Xá gắn liền với chuyện năm 1924, cụ Nguyễn Việt Lã đã gánh “của gia bảo” vào Huế thi Hội hoa xuân và đoạt giải cao, mang vinh hiển về cho làng nghề cây cảnh Vị Khê.

Nghề trồng hoa cây cảnh từ lâu đã trở thành nghề chính đem lại nguồn thu nhập chủ yếu cho dân làng. Hầu như 100% hộ dân trong làng đều làm nghề trồng hoa, cây cảnh. Ngoài trồng hoa cây cảnh dân làng còn cấy lúa. Nhưng cuộc sống chính của làng là nghề trồng hoa cây cảnh, Hiện nay hầu như các gia đình theo truyền thống của cha ông cứ cha truyền con nối tiếp tục làm nghề.

Về Vị Khê, được nghe các nghệ nhân Vị Khê giới thiệu về từng thế cây, mới thấy sức sống của từng loài và ẩn chứa trong đó là những triết lý sâu sắc của ông cha thuở trước… chuộng sự thanh cao cây có dáng (hạc lập), dáng cương trực (trực siêu) thể hiện nếp sống gia đình hòa thuận, với tình cảm mẹ con ôm ấp thân thương có dáng cây mẫu tử tương thân, thể hiện sự dìu dắt của người cha đối với con trai dấn bước trên đường đời chông gai có dáng cây phụ tử tương tùy..Những loại cây dáng cây cảnh do các nghệ nhân uốn thế, tạo tác luôn ẩn chứa nhưng triết lý nhân văn, hướng đến các giá trị chân – thiện – mỹ trong cuộc sống.

Để thổi hồn vào thế cây, những nghệ nhân ở làng cây cảnh Vị Khê phải dốc tâm huyết với sự tỉ mỉ, kiên trì, uốn tỉa tạo dáng cho từng chồi, từng nhánh, có khi phải mất nhiều năm mới hình thành một thế cây đẹp. Ai đã từng đến làng Vị Khê sẽ có dịp được ngắm nhìn khung cảnh làng quê yên bình. Vào những dịp cuối năm, từ trên bờ đê nhìn xuống, du khách sẽ thấy không gian Vị Khê bát ngát với những vườn hoa sắc thắm, cây cảnh, cây thế, bonsai chen nhau nối liền từ trong làng ra tới tận chân đê, cả phía bờ sông cũng được tô điểm bởi những thảm hoa rực rỡ. Màu xanh của cây, sắc màu của các loại hoa như làm tan biến đi những lo toan thường ngày. Màu xanh của hoa của cây cảnh không chỉ làm đẹp cho khung cảnh làng quê, mà còn tạo ra những sản phẩm, cây cảnh đem lại giá trị kinh tế cao và những tác phẩm nghệ thuật cây cảnh mang đậm nét văn hóa của làng nghề truyền thống ở vùng châu thổ sông Hồng.

Bài, ảnh: Ninh Lê