Làng nghề thủ công với tỷ lệ tham gia gần như tuyệt đối

Nằm cách trung tâm Hà Nội khoảng 30km về phía Nam, làng Nhị Khê Thường Tín, Hà Nội từ lâu đã nổi danh là vùng đất giàu truyền thống văn hiến, đồng thời là cái nôi của nghề tiện gỗ có lịch sử hàng trăm năm. Trải qua nhiều thế hệ, những sản phẩm tiện gỗ tinh xảo của người thợ nơi đây không chỉ phục vụ nhu cầu thị trường mà còn góp phần làm nên nét tài hoa đặc trưng của đất Thăng Long.

Nhờ áp dụng máy móc nên sản phẩm tiện của Nhị Khê có độ chính xác và đồng bộ rất cao. Ảnh Trịnh Văn Bộ

Theo ông Nguyễn Hữu Khuê, Phó Chủ tịch Hội làng nghề tiện thủ công mỹ nghệ Nhị Khê, nghề truyền thống vẫn giữ vai trò chủ đạo trong đời sống kinh tế của địa phương, với khoảng 90% hộ dân tham gia sản xuất thủ công mỹ nghệ. Đáng nói, dưới đôi bàn tay khéo léo và óc sáng tạo của người thợ, những nguyên liệu tưởng chừng bỏ đi như rễ cây, cành khô, lá mục… đều có thể “hóa thân” thành những sản phẩm mang giá trị thẩm mỹ cao.

Ông Nguyễn Hữu Khuê cho biết, hiện nay hoạt động sản xuất tại làng nghề chủ yếu theo hình thức tự phát, mỗi hộ gia đình linh hoạt nhận các đơn hàng nhỏ lẻ từ khách hàng và doanh nghiệp. Sản phẩm vì thế cũng rất đa dạng, không cố định, phụ thuộc hoàn toàn vào nhu cầu thị trường. Có thời điểm, trong cùng một tháng, một cơ sở có thể sản xuất nhiều loại sản phẩm khác nhau, từ đồ gia dụng đến hàng mỹ nghệ, liên tục thay đổi theo đơn đặt hàng.

So với trước đây, mô hình sản xuất đã có nhiều thay đổi. Khi còn hoạt động theo hình thức hợp tác xã với hàng trăm xã viên, làng nghề tập trung sản xuất một số mặt hàng chủ lực với sản lượng lớn, không chỉ phục vụ thị trường trong nước mà còn xuất khẩu sang các nước Đông Âu. Nhiều sản phẩm từng đạt sản lượng hàng chục vạn chiếc mỗi năm, tạo nên thời kỳ phát triển sôi động của làng nghề.

Giữ nghề trước những biến động của thị trường

Với bề dày gần 600 năm hình thành và phát triển, làng nghề tiện gỗ Nhị Khê cũng như nhiều làng nghề truyền thống khác đang phải đối mặt với không ít khó khăn khi cơ chế thị trường thay đổi.

Theo ông Nguyễn Hữu Khuê, Phó Chủ tịch Hội làng nghề tiện gỗ Nhị Khê, sau khi cơ chế bao cấp kết thúc, nhiều sản phẩm từng là thế mạnh của làng như cán lựu đạn dần bị thay thế bởi các vật liệu công nghiệp. Hoạt động sản xuất vì thế chuyển sang quy mô nhỏ lẻ, phụ thuộc nhiều vào đơn đặt hàng và thiếu đi sự liên kết chặt chẽ như trước.

Làng nghề tiện gỗ Nhị Khê, Thường Tín, Hà Nội, nổi tiếng cả nước với hơn 300 năm tuổi. Ảnh: TTXVN

Thực tế này cũng kéo theo những hạn chế trong khả năng phát triển. Việc sản xuất phân tán khiến các cơ sở khó đáp ứng những đơn hàng lớn, đặc biệt là các đơn hàng xuất khẩu với số lượng lớn. Thiếu lao động tay nghề và hạn chế về máy móc, thiết bị đang trở thành rào cản khiến làng nghề khó mở rộng quy mô và nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường.

Theo ông Nguyễn Hữu Khuê, sự chênh lệch về năng suất giữa sản xuất thủ công và sản xuất ứng dụng công nghệ hiện đại đang đặt làng nghề vào thế bất lợi. Trong khi nhiều quốc gia có thể tạo ra số lượng lớn sản phẩm nhờ máy móc, thì tại Nhị Khê, các cơ sở vẫn chủ yếu dựa vào lao động thủ công, năng suất thấp, giá thành cao nên khó cạnh tranh trên thị trường.

Không chỉ dừng lại ở câu chuyện công nghệ, bài toán lao động cũng là nỗi trăn trở lớn. Nếu như cách đây hơn một thập kỷ, nghề tiện gỗ từng mang lại thu nhập ổn định, thậm chí cao hơn làm việc tại các khu công nghiệp, thì những năm gần đây, sức hút của nghề đã giảm rõ rệt. Lao động trẻ dần rời bỏ làng nghề để tìm kiếm cơ hội việc làm có thu nhập tốt và ổn định hơn, khiến lực lượng kế cận ngày càng thiếu hụt.

Thực tế cho thấy, thu nhập từ nghề không còn đủ sức giữ chân người lao động. Nhiều thợ làm nghề lâu năm chỉ đạt mức thu nhập trung bình, trong khi làm công nhân có thể mang lại mức lương cao hơn, ổn định hơn. Sự dịch chuyển lao động này khiến hoạt động sản xuất tại làng nghề thêm phần bấp bênh, phụ thuộc nhiều vào thị trường.

Bên cạnh đó, việc thiếu mặt bằng sản xuất tập trung cũng là một rào cản lớn. Các hộ gia đình sản xuất xen kẽ trong khu dân cư nên khó đưa máy móc hiện đại vào hoạt động do gây tiếng ồn, ảnh hưởng đến sinh hoạt của người dân.

Trước những thách thức đó, làng nghề tiện gỗ Nhị Khê đang đứng trước yêu cầu phải tìm hướng đi mới: vừa bảo tồn giá trị truyền thống, vừa từng bước đổi mới phương thức sản xuất, gắn với phát triển du lịch trải nghiệm và giáo dục thế hệ trẻ, nhằm duy trì và phát triển nghề trong bối cảnh hiện đại.