Trong tiến trình ấy, văn hóa vùng đất và con người Hương Sơn không tách rời thiên nhiên, cũng không đứng ngoài tín ngưỡng, mà hình thành như một chỉnh thể sống động. Nơi lao động, sinh hoạt, lễ nghi và niềm tin cùng tồn tại trong trạng thái cân bằng.

Cộng đồng cư dân nông nghiệp vùng bán sơn địa

Hương Sơn là vùng bán sơn địa, nơi cư dân từ rất sớm đã phải học cách sống giữa núi rừng và đồng bằng. Điều kiện tự nhiên buộc con người phải thích nghi linh hoạt, tiết chế và biết nương theo quy luật đất trời.

Cư dân Hương Sơn chủ yếu sinh sống bằng nông nghiệp trồng lúa nước kết hợp với khai thác sản vật núi rừng. Những cánh đồng ven sông Đáy, những thung lũng nhỏ giữa núi đá vôi trở thành không gian canh tác chính. Mùa vụ ở đây gắn liền với nhịp nước, nhịp mưa và chu kỳ sinh trưởng của cây trồng, hình thành nên lối sống chậm rãi, bền bỉ.

Song song với nông nghiệp, người dân còn phát triển các nghề phụ như mộc, xây dựng, buôn bán nhỏ và đặc biệt là các dịch vụ gắn với lễ hội Chùa Hương. Sự đa dạng sinh kế ấy phản ánh khả năng thích ứng linh hoạt của cộng đồng cư dân trước biến động của tự nhiên và thời gian.

Trong những tháng đầu xuân, đông đảo nhân dân Hương Sơn đi lái thuyền đò phục vụ khách thập phương trẩy hội Chùa Hương. Ảnh: Văn Bình

Không gian cư trú của Hương Sơn được tổ chức theo mô hình làng truyền thống Bắc Bộ. Mỗi làng là một chỉnh thể văn hóa xã hội tương đối khép kín, có lịch sử hình thành riêng nhưng cùng chia sẻ chung không gian sinh thái và tín ngưỡng.

Nhà cửa thường quay mặt ra đồng, tựa lưng vào núi; đường làng uốn lượn theo địa hình tự nhiên. Cấu trúc làng ấy phản ánh tư duy “thuận thiên”, sống dựa vào thiên nhiên chứ không đối đầu với thiên nhiên.

Ở trung tâm mỗi làng là đình, chùa, miếu, đền là những thiết chế văn hóa, tín ngưỡng giữ vai trò cố kết cộng đồng. Đây không chỉ là nơi thờ tự, mà còn là không gian sinh hoạt chung, nơi diễn ra các nghi lễ, hội làng, nơi lưu giữ ký ức cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Trước khi Phật giáo bén rễ sâu vào Hương Sơn, cư dân nơi đây đã hình thành hệ thống tín ngưỡng bản địa gắn với tự nhiên và tổ tiên. Thờ thần núi, thần nước, thờ thành hoàng làng, thờ những người có công khai khẩn, giữ đất là những thực hành tín ngưỡng phổ biến, phản ánh đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.

Tín ngưỡng ấy không mang màu sắc mê tín cực đoan, mà gắn chặt với đời sống thực tiễn: cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, con cháu bình an. Chính trong không gian tín ngưỡng làng xã ấy, các giá trị đạo đức như hiếu nghĩa, thủy chung, tương trợ cộng đồng được duy trì bền bỉ.

Khi Phật giáo du nhập và phát triển, tín ngưỡng bản địa không bị thay thế mà được dung hòa, tạo nên một hình thức Phật giáo dân gian đặc trưng của Hương Sơn. Phật không xa rời làng xóm, mà hiện diện ngay trong đời sống, trong suy nghĩ và trong hành xử của con người.

Sinh hoạt văn hóa với không gian lễ hội

Đời sống văn hóa của người Hương Sơn vận hành theo nhịp điệu mùa vụ nông nghiệp. Sau những tháng ngày cày cấy vất vả, mùa xuân trở thành khoảng thời gian nghỉ ngơi, giao hòa, cũng là lúc các sinh hoạt lễ hội diễn ra sôi nổi nhất.

Hội làng không chỉ là dịp vui chơi, mà là không gian để cộng đồng củng cố mối quan hệ xã hội, truyền dạy các giá trị văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác. Những nghi lễ rước, tế, những trò chơi dân gian, những buổi hát đối, kể chuyện xưa… tất cả góp phần tạo nên một đời sống tinh thần phong phú, bền vững. Đặc biệt, các sinh hoạt ấy luôn gắn với không gian tự nhiên. Văn hóa Hương Sơn vì thế cởi mở, gần gũi với thiên nhiên.

Đoàn công tác Tạp chí Làng nghề Việt Nam du xuân trẩy hội Chùa Hương năm 2025

Ẩm thực Hương Sơn là một phần không thể tách rời của văn hóa làng xã, phản ánh sự gắn bó sâu sắc giữa con người và môi trường sống. Những sản vật như rau sắng, củ mài, mơ rừng, dâu tằm, hay rượu mơ Hương Tích không chỉ là thức ăn, thức uống, mà là ký ức văn hóa của cộng đồng.

Trong mỗi món ăn, người Hương Sơn gửi gắm triết lý sống giản dị: ăn theo mùa, ăn những gì đất rừng ban tặng, không cầu kỳ nhưng tinh tế. Đối với du khách, mỗi thức quà mang về sau chuyến trẩy hội không chỉ là sản phẩm, mà là mảnh ghép của trải nghiệm văn hóa.

Lễ hội Chùa Hương không tách rời cộng đồng cư dân địa phương. Chính người dân Hương Sơn là chủ thể tổ chức, duy trì và truyền nối lễ hội qua nhiều thế hệ. Từ việc chuẩn bị thuyền bè, chèo đò trên suối Yến, đến việc giữ gìn trật tự, vệ sinh, nghi lễ tại các chùa, am… tất cả đều gắn với vai trò của người dân bản địa.

Trong mùa lễ hội, mỗi người dân vừa là người lao động, vừa là người gìn giữ di sản. Họ không chỉ cung cấp dịch vụ, mà còn truyền tải câu chuyện, phong tục, niềm tin của vùng đất này đến với hàng triệu lượt khách hành hương mỗi năm.

Nhìn tổng thể, chính văn hóa vùng đất và con người Hương Sơn đã tạo nên nền tảng xã hội, tinh thần để Chùa Hương hình thành và phát triển như một trung tâm Phật giáo dân gian đặc biệt. Không có cộng đồng cư dân bền bỉ, gắn bó với núi rừng và tín ngưỡng, sẽ không có một Chùa Hương sống động suốt nhiều thế kỷ.

Con người Hương Sơn, bằng lao động, niềm tin và cách ứng xử với thiên nhiên, đã biến miền đất địa linh thành một không gian văn hóa sống, nơi Phật pháp hòa vào làng xóm, vào nhịp sống thường nhật.

Vùng đất, con người và văn hóa Hương Sơn là những chủ thể thầm lặng nhưng bền bỉ gìn giữ hồn cốt vùng đất. Từ đây, hành trình sẽ tiếp tục đi sâu vào quần thể Hương Sơn (Chùa Hương) “Nam thiên đệ nhất động”, nơi thiên nhiên, kiến trúc và Phật giáo dân gian hội tụ, tạo nên linh hồn bất diệt của miền non thiêng Hương Sơn.