Thổ cẩm của người dân tộc Tà Ôi được tạo nên từ sợi vải, hạt cườm, lục lạc…Sản phẩm thổ cẩm mang giá trị về nhiều mặt, vừa là đồ vật phục vụ nhu cầu sinh hoạt thường ngày của người dân, vừa mang tính nghệ thuật, thể hiện nên nét đẹp đặc trưng của người dân tộc Tà Ôi.

Nghề dệt zèng thường được những cô gái nơi đây đảm nhận, ngay từ khi còn nhỏ, những cô gái Tà Ôi đã được mẹ chỉ dạy cho kĩ thuật dệt zèng, tự tay dệt lên những tấm vải thổ cẩm đẹp của riêng mình. Khi con gái lớn tới tuổi lấy chồng phải dệt được những tấm vải zèng để tặng cho gia đình chồng. Thông qua những tấm vải dệt zèng ấy, người con gái thể hiện được sự khéo léo, tinh tế, đảm đang, một nét đẹp riêng biệt của người phụ nữ Tà Ôi.

Để làm nên những tấm vải dệt zèng, người phụ nữ Tà Ôi dệt trên những khung dệt đơn giản, gọn nhẹ được cấu tạo từ tre hoặc gỗ, khá đơn giản, gọn nhẹ. Người phụ nữ có thể di chuyển khung dệt đi bất cứ nơi đâu. Tạo nên những tấm dệt zèng, người ta phải trải qua nhiều công đoạn. Tháng 9 hàng năm, sau khi thu hoạch bông, người ta tiến hành se sợi rồi đem nhuộm và hồ. Màu sắc chủ đạo trên tấm vải zèng của người Tà Ôi gồm: Đen, trắng, vàng, xanh lá, đỏ và tím. Tất cả các màu sắc đều được nhuộm màu từ thiên nhiên, màu đen nhuộm từ lá cây ta râm, màu vàng có được nhờ củ cây a-rác, của cây a-chất giúp cho sợi nhuộm có màu đỏ…

Những tấm zèng (hoặc dèng) là lễ vật hoặc trang phục không thể thiếu trong sinh hoạt cộng đồng
hoặc các lễ hội quan trọng của đồng bào vùng cao A Lưới.

Sau khi đã nhuộm màu cho vải, người phụ nữ Tà Ôi bắt đầu lên khung dệt vải. Công đoạn này đòi hỏi người phụ nữ phải tỉ mỉ, khéo léo. Để dệt lên tấm vải đẹp, người phụ nữ Tà Ôi phải phân loại từng sợi vải có kích thước đồng đều và cùng màu sắc. Tùy từng sản phẩm mà người dệt vải cần chọn lựa các loại khác nhau. Đối với tấm zèng để may trang phục, cần chọn những sợi vải mỏng, mịn, khi may thành trang phục mặc lên sẽ có cảm giác nhẹ và thoải mái. Các sợi to dùng để dệt chăn hoặc thảm…

Để cho tấm zèng thêm đẹp, người phụ nữ Tà Ôi lại khéo léo xâu kết những hạt cườm tạo thành những hoa văn. Trước kia, người Tà Ôi thường dùng loại cườm được lấy từ hạt của cây a rạc, loại cây này mọc rất nhiều trong rừng, nên rất dễ kiếm. Dần dần, loại cườm dược nấu từ chì nóng chảy cũng được người Tà Ôi sử dụng rất sớm.

Lễ đón nhận bằng công nhận nghề dệt zèng của đồng bào Tà Ôi là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (ngày 16/1/2017) là hoạt động góp phần quảng bá và tôn vinh, tuyên truyền việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy những giá trị của nghề dệt zèng.

Bài và ảnh: Ngô Hằng