Nghề xưa mai một

Nằm khiêm nhường trong xóm Hòa Bình, thôn Đàn Viên, tiệm thủ công Trường Sinh chỉ lèo tèo một vài mặt hàng trên sạp nhỏ. Ngay cả căn gác xép nơi được gọi là "kho đèn", chỉ sót lại dăm ba chiếc đèn bọc ni lông đã phủ bụi. Thoáng nhìn vào, chẳng ai hay đó là căn nhà của một nghệ nhân gia truyền có ba đời làm đèn, từng có tác phẩm được xác lập kỷ lục Việt Nam về chiếc đèn kéo quân lớn nhất năm 2006, từng xuất hàng trăm chiếc đèn đi khắp đất nước mỗi dịp Tết Trung thu.

50 năm làm nghề, ông Vũ Văn Sinh thừa nhận có hai lần đèn kéo quân Đàn Viên đứng trước bờ vực bị khai tử. Lần thứ nhất là năm 2005, khi thị trường đồ chơi Trung thu bắt đầu tràn ngập mặt hàng Trung Quốc. Đèn làm ra không có người mua, những hộ dân ít ỏi còn theo nghề trong làng cũng lần lượt từ bỏ. Cùng năm đó, nhờ sự vào cuộc của các cấp chính quyền trong tuyên truyền, tôn vinh làng nghề, đèn kéo quân mới được cứu.

Lần thứ hai là thời điểm hiện tại, đèn kéo quân lại rơi vào thoái trào. Năm 2019, gia đình ông Sinh đầu tư lớn để thuê nhân công, nguyên liệu, làm hàng trăm khung đèn với hy vọng sẽ tiêu thụ hết. Kết quả, đèn ế thừa, thua lỗ đến vài chục triệu đồng.

Trung thu năm nay, thị trường đèn kéo quân càng đìu hiu. Ông Sinh mải làm pháo bông lễ hội, bà Nguyễn Thị Hạnh vợ ông, bận bịu với công việc thợ may. Tiếng vót tre vắng hẳn trong căn nhà nhỏ.

Giữ nghề là trách nhiệm

Mặc dù đơn độc, lại không có lợi nhuận kinh tế, ông Sinh vẫn quyết không từ bỏ: “Tôi làm đèn kéo quân vì trách nhiệm với nghề. Đó là một nét văn hóa cổ truyền. Bỏ nghề thì dễ, nhưng tôi sẽ thấy tội lỗi với cha ông".

Đèn của ông Sinh nổi bật bởi được làm hoàn toàn thủ công, với những linh vật cổ thấm đẫm bản sắc dân tộc. Để chúng tôi được mục sở thị, ông thắp sáng một cây đèn nhỏ. Căn phòng tối bỗng lấp loáng, từ chao đèn mờ ảo lần lượt chạy ra những hình thù thân thuộc: Tháp Rùa Hồ Gươm cổ kính, con trâu bì bõm sục bùn, anh nông dân cầm cày bước theo sau, những người lính xung trận giương cao lá cờ Tổ quốc,...

Một tác phẩm đèn kéo quân của nghệ nhân Vũ Văn Sinh

Mất vài tiếng đồng hồ để người nghệ nhân hoàn thiện một chiếc đèn kéo quân loại đơn giản, nhưng mất đến hai ngày cho loại tinh xảo hơn. Giá một chiếc đèn dao động từ 100.000 đồng đến vài triệu đồng.

Không huyên náo như trống bỏi, không sặc sỡ như đèn lồng, đèn kéo quân thiên về trang nhã, vô thanh, dường như lạc lõng trước một thế giới đồ chơi Trung thu tân tiến, sống động. Đèn kéo quân kén người chơi, phải là người ưa tĩnh lặng mới thưởng ngoạn được vẻ tinh xảo của những linh vật “nhảy múa” như những thước phim quay chậm mở ra trước mắt.

Niềm tin gửi vào tương lai

Sống cùng ông từ nhỏ, em Vũ Văn Hoàng (13 tuổi) cháu nội của ông Vũ Văn Sinh, đã sớm được ông truyền dạy cách làm đèn kéo quân. Kí ức của em là những mùa Trung thu khách đặt số lượng lớn, cả nhà say sưa vót tre, dán giấy. Khi được hỏi có muốn thay ông mình nối giữ nghề làm đèn, em gật đầu không chút do dự.

Nghệ nhân Vũ Văn Sinh và em Vũ Văn Hoàng hoàn thiện chiếc đèn kéo quân

Dù vắng khách, ông Sinh vẫn quả quyết hễ có khách đặt mua thì vẫn làm. Đến nay, ông đã học hỏi thêm làm đèn cách tân, loại thắp sáng bằng điện. Hơn thế, ông Sinh còn ấp ủ dự định sẽ cải tiến linh vật trong đèn. Ông say mê chiếc đèn có hình bể cá 3D sống động như thật của Singapore mà nước mình chưa thiết kế được, nên khẩn khoản nhờ mọi người tìm mua để học theo.

Với niềm tin mãnh liệt, nghệ nhân Vũ Văn Sinh vẫn đau đáu chờ ngày đèn kéo quân thịnh hành trở lại, khi vẻ hào nhoáng của đồ chơi tân tiến qua đi.

Bài và ảnh: Nhóm PV Ban Pháp luật Bạn đọc