Món quà quê giản dị

Theo một số tài liệu, nghề làm cốm làng Thạc (nay là xã An Châu, TP. Hải Dương) ra đời từ khoảng 300 năm trước, nhờ vị tiến sĩ thời Lê Sơ là Trần Xuân Yến đã có công mang cốm Vòng ở Thăng Long xưa về truyền dạy cho dân làng. Có người lại cho rằng cốm làng Thạc là kết quả của sự sáng tạo từ hạt lúa của người nông dân trong những năm lụt lội đói khổ và được cha truyền con nối qua nhiều thế hệ đến nay. Thời kỳ kháng chiến chống Pháp, cốm làng Thạc nổi tiếng là món quà thơm thảo mà bà con gửi tặng các chiến sĩ bộ đội khi lương khô vừa hết. Dù không nổi tiếng như cốm Vòng, cốm làng Thạc vẫn mang vẻ đẹp riêng bình dị.

Cốm làng Thạc trải qua không ít công đoạn và thấm đẫm mồ hôi của người lao động. Sau khi thóc nếp được thu hoạch, người nông dân đem đãi cho sạch vỏ rồi rang mềm. Sau đó họ bước vào công đoạn sàng giã trường kì ngày đêm, 7 lần giã, 8 lần sàng, cuối cùng hồ với nước lá cho thành phẩm xanh mướt. Kỹ thuật làm cốm không dễ, người mới phải học đến vài năm mới có thể thuần thục.

Hạt cốm làng Thạc trong công đoạn sàng bỏ vỏ trấu.

Hạt cốm được nhận xét là ngon khi được thu hoạch từ lúa nếp đẹp, không sâu, cối chắc chắn không rời lỏng, người rang đều tay, còn công thức cả làng đều biết do quá trình làm cốm chung từ thời chưa có máy giã.

Làm giàu nhờ nghề truyền thống

Trước đây, người làng Thạc làm cốm hoàn toàn thủ công. Mỗi mùa thu, một số hộ tụ họp làm chung. Một mẻ cốm phải cần tới bốn nhân công, người đảo, người rang, người giã. Vì không có máy, phải giã bằng chân, bốn người làm cả ngày mới được nhiều lắm là 50 kg cốm, vất vả nhọc nhằn nhưng thu nhập không đáng là bao.

Sau này, cối giã được cơ giới hóa, máy giã cốm ra đời đã đưa làng nghề lên một tầm cao mới về giá trị kinh tế. Các hộ tách ra làm riêng. Một người tự đảm đương tất cả các khâu sản xuất, một ngày có thể làm ra không dưới 1 tạ cốm, qua đó tiết kiệm chi phí, nhân công và thời gian.

Chiếc cối giã cốm được trang bị máy giã.

Trong hơn 10 hộ còn giữ được nghề cốm ở làng, anh Nguyễn Đình Toản và chị Nguyễn Thị Xoan sở hữu cơ sở sản xuất cốm gia truyền quy mô lớn với thâm niên gần 40 năm.

Anh chị làm cốm từ chính hạt thóc nếp gia đình tự cấy để tiết kiệm chi phí, tối đa hóa lợi nhuận. Với 2,5 mẫu ruộng nếp lai, một năm hai vụ cấy cho thu hoạch 10 tấn thóc để làm cốm, nhưng anh chị thường nhập thêm 10 tấn thóc nữa mới đủ nguyên liệu phục vụ thị trường. Cốm của gia đình anh chị được xuất đi TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và nhiều nhà hàng, khách sạn lớn nhỏ trong tỉnh Hải Dương. Ngày nắng cũng như mưa, anh chị thức dậy từ sớm tinh mơ để chuẩn bị cối mẹt, tất bật rang giã đến khi mặt trời đứng bóng. Vào dịp lễ hội mùa xuân và lễ hội mùa thu, hai vợ chồng giã cốm đến tối muộn mới kịp đơn hàng.

Kiên trì làm cốm, kết hợp chăn nuôi gia cầm và trồng cây ăn quả, anh chị hiện đã có cuộc sống dư dả, xây nhà lớn, đầu tư quy hoạch chăn nuôi.

Nỗi lo nghề cổ thất truyền

Năm nay, do dịch bệnh càn quét, làng cốm Thạc đìu hiu hẳn. Nhiều người cận trung thu vẫn chưa muốn mở cối. Các cửa hàng bán lẻ cửa đóng then cài, phần vì dịch bệnh, phần vì thưa khách.

Theo các gia đình làm cốm ở làng Thạc, con cháu trong làng ngày nay hầu như không muốn nối nghề. Các công việc văn phòng hay công ty xí nghiệp thu hút họ hơn nghề làm cốm vất vả, bận rộn quanh năm. Anh Nguyễn Đình Toản có ba người con, không ai định hướng theo nghề làm cốm của cha mẹ.

“Các cụ đã cho mình cái nghề gia truyền để kiếm sống, các con không muốn theo, chúng tôi thì vẫn cố gắng làm thêm 20 năm nữa, đến khi mắt mờ mới nghỉ.”, chị Xoan tâm sự.

Chị Nguyễn Thị Xoan tâm niệm phải giữ nghề cốm làng Thạc.

Trước nguy cơ thất truyền, nghề cốm làng Thạc cần được quảng bá, thúc đẩy để tiếp sức cho người nông dân trong việc gìn giữ, bảo vệ thứ vật phẩm quý giá của mùa thu này.

Bài và ảnh: Nhóm PV Ban Pháp luật Bạn đọc