Với chất liệu vải chàm, quần áo của cả nam và nữ người Nùng An hầu như sử dụng thường ngày, những bộ quần áo mới mặc trong các lễ hội truyền thống, giao lưu văn hóa hay dịp đám cưới. Theo đó, nghề nhuộm vải chàm của người Nùng An hiện vẫn được lưu giữ. Không chỉ mang ý nghĩa tạo ra sản phẩm vật chất mà còn là niềm tự hào, tình yêu với quê hương của người dân bản địa.

Những năm gần đây, nhiều gia đình ở xã Hoàng Xá có kinh tế ổn định nhờ trồng và kinh doanh hoa, cây cảnh.

Trước đây, hầu như hộ gia đình nào cũng tự dệt vải, nhuộm vài, nhưng hiện nay, toàn xã Phúc Sen còn 35 hộ lưu giữ, sản xuất vải chàm nằm rải rác tại các xóm: Khào A, Khảo B, Lũng Vài, Phja Chang. Việc nhuộm vài chàm trải qua nhiều công đoạn phức tạp, đòi hỏi sự khéo léo và tinh tế người phụ nữ để tấm vải có màu xanh tím than đậm. Tấm vải đẹp còn thể hiện sự khéo léo, đạo đức, phẩm chất của người phụ nữ chịu thương, chịu khó và đó cũng là một trong những tiêu chí đánh giá tài năng.

Để làm ra một tấm vải chàm mất rất nhiều thời gian và công đoạn. Sau vụ mùa, người Nùng An lại trồng cây chàm và cây sản để nhuộm màu cho tấm vải. Thường thì vào khoảng cuối tháng 8 đến tháng 10 âm lịch, người dân Nùng An sẽ tiến hành nhuộm vải chàm, bởi đây là khoảng thời gian nông nhàn, ít mưa và nhiều nắng.

Thời gian từ khi ươm mầm, gieo trồng cho đến khi thu hoạch cây chàm, cây sản kéo dài khoảng 10 - 11 tháng. Sau khi cây đã trưởng thành, người Nùng An cắt cây về đem ngâm vào trong máng nước bằng đá trước sàn nhà, khi đến thăm các bản làng ở xã Phúc Sen, du khách sẽ thường bắt gặp những máng đựng nước được làm bằng đá với nhiều kích thước, hình thù khác nhau.

Niềm vui bên sản phẩm vải chàm.

Sau khi ngâm hai ngày hai đêm, thân cây rữa ra hòa tan với nước tạo thành bã lắng dưới đáy máng, màu sắc của nước lúc này chuyển từ màu vàng ngà ngà sang màu đỏ nâu là đạt chuẩn. Người ta sẽ vớt lấy bã của cây đã lắng xuống, cho vào chum đựng hòa cùng với nước vôi trong, trở thành hỗn hợp sền sệt, được gọi là phân sản. Tấm vài trắng được dệt bằng bông hoặc ngày hay là dệt bằng sợi tổng hợp (không pha nilon) được đem ngâm xuống hỗn hợp nước cây chàm và cây sản. Trong vòng một tháng (không tính ngày mưa), tấm vải được ngâm trong hỗn hợp nước, mỗi ngày lại hòa một bát con phân sản vào nước ngâm, khuấy đều cho màu sắc ngấm vào vải. Tấm vài đạt chuẩn, rồi được đem đi phơi là khi chuyển từ màu trắng sang màu xanh tím than dậm, có hương thơm đặc trưng ngai ngái của cây sản.

Nghề nhuộm vải chàm của người Nùng An ở Phúc Sen là một nghề thủ công truyền thống. Phụ nữ Nùng An được dạy dệt vải và nhuộm chàm từ khi còn nhỏ. Người già trong xã thường xuyên kể cho con cháu trong gia đình về truyền thống của dân tộc Nùng và nhắc nhở con cháu giữ gìn truyền thống của dân tộc. Hiện nay, nghề nhuộm chàm của người Nùng An vẫn được lưu giữ, truyền dạy cho các thế hệ nối tiếp. Hiện vải nhuộm chàm được bán ra thị trường với giá từ 100 - 150 nghìn đồng/m. Để có thể may một bộ trang phục đầy đủ của người Nùng An cần khoảng 10 m vải chàm.

Vài chàm được người dân bán tại tại lễ hội.

Thời đại công nghiệp hóa ngày nay đã ảnh hưởng không nhỏ đến việc bảo tồn và gìn giữ các trang phục truyền thống của dân tộc và số làng xóm, vùng đồng bào tự dệt, nhuộm và may mặc như đồng bào Nùng An, xã Phúc Sen, huyện Quảng Uyên hiện nay còn rất ít. Sắc chàm của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Lô lô, Sán chỉ, nét hoa văn sặc sỡ của đồng bào Mông, Dao... trước kia là nét đặc trưng nay đã được pha trộn với quần Tây, áo sơ mi giống như dân tộc Kinh để thuận tiện cho công việc.

Do thị trường hàng hóa phát triển, nhiều yếu tố ngoại lai du nhập, thị hiếu thay đổi, nghề dệt, nhuộm thủ công truyền thống không được chú ý hỗ trợ để sản xuất nguyên liệu, đổi mới trang thiết bị, cải tiến mẫu mã và thông tin quảng cáo giới thiệu sản phẩm… Đây cũng là một thay đổi mang tính tất yếu, cần thiết nhưng phải duy trì bảo tồn những tinh hoa văn hóa của dân tộc mình.