Một góc làng nghề giấy Phong Khê (Bắc Ninh) vào thời điểm môi trường làng nghề chưa được chú trọng nhiều. Ảnh: ST

Cả nước hiện có hàng nghìn làng nghề, làng nghề truyền thống, tập trung chủ yếu ở khu vực đồng bằng và trung du Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và một số tỉnh Nam Bộ. Nhiều làng nghề đã tạo việc làm ổn định cho hàng chục nghìn lao động nông thôn, góp phần nâng cao thu nhập, giảm áp lực di cư lao động ra đô thị. Các sản phẩm thủ công, chế biến nông sản, thực phẩm truyền thống ngày càng được nâng cao về mẫu mã, chất lượng, từng bước tham gia chương trình OCOP, tiếp cận thị trường hiện đại và du lịch trải nghiệm.

Tuy vậy, mặt trái của sự phát triển nóng là không ít làng nghề đang đối mặt với tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Nước thải, khí thải, chất thải rắn phát sinh trong quá trình sản xuất chưa được xử lý triệt để; nhiều hộ sản xuất nhỏ lẻ xen kẽ trong khu dân cư khiến môi trường sống bị ảnh hưởng trực tiếp. Đối với các làng nghề chế biến thực phẩm, việc chưa tuân thủ đầy đủ quy trình vệ sinh an toàn thực phẩm, thiếu trang thiết bị bảo đảm điều kiện sản xuất sạch, an toàn có thể dẫn đến nguy cơ mất an toàn thực phẩm, làm suy giảm uy tín sản phẩm địa phương, thậm chí gây ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến chất lượng sống xanh, sạch, an toàn, việc phát triển làng nghề theo hướng bền vững không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu bắt buộc. Nếu sản phẩm làng nghề bị “gắn mác” ô nhiễm, không bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, thì dù có giá rẻ hay quảng bá mạnh đến đâu cũng khó trụ vững trên thị trường. Thực tế cho thấy, nhiều sản phẩm OCOP, đặc sản địa phương chỉ thực sự tạo dựng được thương hiệu khi gắn với quy trình sản xuất sạch, truy xuất nguồn gốc rõ ràng và cam kết bảo vệ môi trường.

Để không đánh đổi môi trường, an toàn thực phẩm lấy tăng trưởng kinh tế ngắn hạn, trước hết cần thay đổi tư duy phát triển của chính quyền địa phương và người dân. Phát triển làng nghề không chỉ dừng ở việc mở rộng quy mô sản xuất, mà phải song hành với đầu tư hạ tầng bảo vệ môi trường, xây dựng mô hình sản xuất tập trung, từng bước di dời các cơ sở gây ô nhiễm ra khỏi khu dân cư. Việc quy hoạch, bố trí không gian sản xuất hợp lý sẽ giúp giảm áp lực lên môi trường sống, đồng thời tạo điều kiện để kiểm soát tốt hơn chất lượng đầu vào, đầu ra của sản phẩm.

Bên cạnh đó, việc hỗ trợ các cơ sở sản xuất, hộ làm nghề tiếp cận công nghệ sạch, tiết kiệm năng lượng, thân thiện với môi trường là giải pháp mang tính căn cơ. Nhiều địa phương đã bước đầu triển khai mô hình xử lý nước thải tập trung cho cụm làng nghề, khuyến khích sử dụng nguyên liệu tự nhiên, hạn chế hóa chất độc hại trong chế biến thực phẩm. Tuy chi phí đầu tư ban đầu có thể cao, nhưng về lâu dài, đây là hướng đi bền vững, giúp làng nghề nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.

hông đánh đổi môi trường, không đánh đổi sức khỏe cộng đồng để lấy tăng trưởng ngắn hạn. Ảnh minh họa.

Cùng với môi trường, an toàn thực phẩm cần được đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển làng nghề, nhất là các làng nghề chế biến nông sản, thực phẩm truyền thống. Việc chuẩn hóa quy trình sản xuất, tuân thủ các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm, xây dựng nhãn hiệu, truy xuất nguồn gốc không chỉ bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng mà còn là “tấm vé thông hành” để sản phẩm làng nghề bước vào hệ thống phân phối hiện đại, tham gia chuỗi giá trị bền vững. Thực tế cho thấy, những cơ sở mạnh dạn đầu tư vào tiêu chuẩn hóa sản xuất, đạt chứng nhận OCOP, VietGAP, HACCP… thường có cơ hội mở rộng thị trường, gia tăng giá trị sản phẩm rõ rệt.

Quan trọng không kém là nâng cao vai trò của cộng đồng trong bảo vệ môi trường làng nghề. Khi người dân nhận thức rõ ô nhiễm môi trường, mất an toàn thực phẩm sẽ quay trở lại tác động trực tiếp đến chính đời sống, sức khỏe của mình và thế hệ sau, thì sự thay đổi sẽ đến từ bên trong. Các phong trào “làng nghề xanh – sạch – an toàn”, mô hình du lịch trải nghiệm gắn với sản xuất thân thiện môi trường không chỉ góp phần nâng cao ý thức cộng đồng, mà còn tạo thêm giá trị gia tăng cho sản phẩm làng nghề.

Phát triển làng nghề là con đường đúng đắn để nâng cao thu nhập cho người dân nông thôn và gìn giữ giá trị văn hóa truyền thống. Tuy nhiên, con đường ấy chỉ bền vững khi được đặt trên nền tảng bảo vệ môi trường và an toàn thực phẩm. Không đánh đổi môi trường, không đánh đổi sức khỏe cộng đồng để lấy tăng trưởng ngắn hạn, đó không chỉ là yêu cầu quản lý, mà còn là trách nhiệm với tương lai của chính các làng nghề, của nông thôn Việt Nam trong quá trình phát triển bền vững.