Trong lịch sử văn hóa nghệ thuật Việt Nam xuất hiện nhiều dòng tranh dân gian đặc sắc như: Tranh Hàng Trống (Hà Nội), tranh Kim Hoàng (Hà Tây cũ), tranh làng Sình (Huế)…, nhưng tranh dân gian Đông Hồ là dòng tranh tiêu biểu nhất, có sắc thái riêng hòa vào dòng chảy chung của mỹ thuật Việt Nam.

Làng Đông Hồ, xưa còn gọi là làng Mái, nằm ngay sát bờ sông Đuống, là một làng nghề cổ truyền thống đã có lịch sử 400 năm. Trải qua bao thăng trầm của thời gian và lịch sử, tranh dân gian Đông Hồ vẫn chứng tỏ sức sống mãnh liệt không chỉ ở trong nước mà còn có mặt ở nhiều bảo tàng trên thế giới, trở thành một trong những sản phẩm văn hóa đại diện cho di sản văn hóa dân tộc sớm được xuất ra thị trường nước ngoài.

Lễ hội làng Hồ vào rằm tháng 3 âm lịch hằng năm với những nghi thức như tế thần, thi mã, thi tranh… Thời kỳ cực thịnh của làng tranh là vào khoảng cuối thế kỷ 19 đến những năm 40 của thế kỷ 20. Giờ đây, thú chơi tranh Đông Hồ ngày Tết bị quên lãng, dẫn đến nghề tranh dần mai một. Hơn 90% hộ gia đình từ bỏ ván khắc, chuyển sang hoạt động nghề khác có thu nhập cao hơn như làm đồ vàng mã, hoặc sản xuất, buôn bán hàng hóa khác.

Với những chất liệu hoàn toàn tự nhiên, tranh Đông Hồ có màu sắc gần gũi, ấm áp rất đặc biệt mà có lẽ chỉ riêng Việt Nam mới có. Chỉ với 4 màu cơ bản: đen, vàng, đỏ, xanh, các nghệ nhân vẫn làm nên những bức tranh hết sức sống động, hài hòa và vô cùng độc đáo.

Theo thống kê, cả làng hiện chỉ còn 3 nghệ nhân cùng khoảng 20 người thực hành làm tranh. Chỉ 2 trong 3 nghệ nhân hiện còn khả năng truyền dạy, nhưng đều đã cao tuổi…Trong khi đó, nghề làm tranh có những bí quyết, nhiều công đoạn, không phải mở lớp là đào tạo được lớp kế cận. Và đầu ra cho các sản phẩm cũng là một thách thức lớn.

Trước nguy cơ mai một dòng tranh truyền thống, những năm qua, tỉnh Bắc Ninh, những nhà quản lý, nghiên cứu và chính những nghệ nhân vẫn miệt mài, nỗ lực mong muốn sự “hồi sinh” làng nghề tranh dân gian Đông Hồ. Đặc biệt, tỉnh Bắc Ninh đã quan tâm đầu tư xây dựng Trung tâm Bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ với kinh phí lên tới 91 tỉ đồng, thực hiện từ năm 2018-2020. Trung tâm đặt tại xã Song Hồ và xã Đại Đồng Thành (huyện Thuận Thành) với diện tích 19.282m2, gồm nhà truyền thống, nhà giới thiệu quy trình làm tranh, tu bổ nhà thờ, mở lại chợ tranh ngay tại Đình...

Việc UBND tỉnh hoàn tất hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào hạng mục di sản cần được bảo vệ khẩn cấp là tín hiệu vui với người dân Đông Hồ nói riêng, người yêu quý di sản văn hóa Việt Nam nói chung. Việc UNESCO ghi danh được kỳ vọng sẽ tạo thành cú hích để “hồi sinh” dòng tranh dân gian đặc sắc này.

Bài, ảnh: Bình Nguyên