Xã được hình thành trên cơ sở nhập toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của các xã Sơn Đồng, Lại Yên, Tiền Yên (huyện Hoài Đức); phần lớn diện tích và dân số các xã Vân Canh, Song Phương; cùng một phần các xã An Khánh, An Thượng, Vân Côn. Trên bản đồ hành chính, Sơn Đồng giáp các phường Tây Mỗ, Xuân Phương và các xã Quốc Oai, An Khánh, Hoài Đức, Dương Hòa; có diện tích tự nhiên 21,57 km², quy mô dân số 63.267 người. Cấu trúc không gian này tạo thế liên kết thuận lợi giữa nông thôn – đô thị, giữa sản xuất truyền thống – dịch vụ hiện đại.

Thủ tướng Phạm Minh Chính thăm quan gian hàng Làng nghề Sơn Đồng tại triển lãm A80 dịp Quốc khánh 2/9/2025

Thế mạnh nổi bật nhất của Sơn Đồng là làng nghề mộc, điêu khắc và sơn son thếp vàng, đồng thời phát triển nông nghiệp chất lượng cao gắn với các cụm làng nghề chế biến nông sản, thực phẩm đặc trưng. Kinh tế xã những năm gần đây tăng trưởng nhanh: nhiều dự án khu đô thị mới, hiện đại đang hình thành; công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại và dịch vụ phát triển mạnh, góp phần nâng thu nhập, chuyển dịch cơ cấu lao động. Trên địa bàn, mô hình hộ sản xuất kinh doanh cá thể đa dạng, cùng với doanh nghiệp và hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp tạo chuỗi giá trị linh hoạt. Lĩnh vực thương mại dịch vụ tiến theo hướng đô thị hóa, thể hiện qua hệ thống chợ dân sinh được cải tạo, nâng cấp, cùng các siêu thị quy mô nhỏ và trung bình đáp ứng nhu cầu tiêu dùng. Cơ cấu kinh tế được ưu tiên theo hướng công nghiệp, xây dựng – thương mại, dịch vụ – nông nghiệp, phù hợp định hướng phát triển của một khu vực giáp ranh đô thị.

Hạt nhân văn hóa – kinh tế của xã là các khu, cụm làng nghề truyền thống như Phú Yên, Vân Từ và cụm công nghiệp Nam Tiến, trong đó Sơn Đồng nổi tiếng cả nước về nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ và sản phẩm đồ thờ cúng. Địa phương đang triển khai mô hình làng nghề gắn với du lịch, chú trọng truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ và hỗ trợ cơ sở sản xuất mở rộng quy mô, đổi mới thiết bị. Song song, xã tập trung phát triển các khu, cụm công nghiệp làng nghề để thu hút doanh nghiệp, tạo việc làm tại chỗ, từng bước di dời cơ sở sản xuất ra khỏi khu dân cư nhằm bảo đảm môi trường và phát triển bền vững.

Hội nghệ nhân thợ giỏi Làng nghề Sơn Đồng đang thếp vàng chữ tại triển lãm thành cổ Sơn Tây (TP Hà Nội)

Nền tảng văn hóa – xã hội của Sơn Đồng bền vững nhờ hệ thống di sản phong phú và đời sống cộng đồng giàu gắn kết. Trên địa bàn có nhiều di tích giá trị: lăng đá xóm Chợ và lăng đá xóm Gạo (xếp hạng cấp Quốc gia năm 1964), chùa Lại Yên (Nhạ Phúc Tự, 1997), miếu Kính Thiên Đài (1997), đình làng Tiền Lệ (2011), đình Lại Yên (2021); các di tích cấp tỉnh như chùa Kỳ Đà, chùa Niên Phúc, đền Thượng (1986); di tích cấp thành phố như quán Nước thôn Tiền Lệ (2012) và đình thôn Yên Thái (2022). Mạng lưới an sinh xã hội được đảm bảo: trạm y tế xã thực hiện tốt thường trực, khám chữa bệnh, tiêm chủng mở rộng; vận động người dân tham gia bảo hiểm y tế; trên địa bàn có 5 trạm y tế (Sơn Đồng, Vân Canh, Lại Yên, Tiền Yên, Song Phương). Giáo dục được đầu tư đồng bộ, các trường mầm non, tiểu học, THCS đều đạt chuẩn quốc gia; toàn xã đạt 100% trẻ trong độ tuổi đến trường mầm non; có 4 trường THCS, 4 trường tiểu học, 4 trường mầm non phân bố hợp lý theo địa bàn.

Làng nghề tạc tượng gỗ, tượng sơn son thếp vàng Sơn Đồng từ lâu thu hút giới sành mỹ nghệ bởi giá trị văn hóa, kỹ thuật và thẩm mỹ đặc sắc. Sản phẩm của làng nghề chiếm khoảng trên 70% thị phần toàn quốc về tượng và đồ thờ sơn son thếp vàng, bạc; hiện diện khắp cả nước và đã vươn ra quốc tế đến Nga, Ukraina, Pháp, Mỹ, cùng nhiều nước Đông Nam Á. Làng nghề hiện có gần 700 hộ sản xuất chuyên nghiệp, thu hút hơn 4.000 lao động tại chỗ; thu nhập bình quân từ 10–15 triệu đồng/người/tháng, cao hơn đáng kể so với nông nghiệp thuần túy. Dấu ấn nghề không chỉ nằm ở sản phẩm mà còn ở truyền thống gia đình: nhiều dòng họ ba đến bốn thế hệ nối nghề, tạo sức sống bền bỉ cho bản sắc Sơn Đồng trong đời sống đương đại.

Hội đồng thủ công thế giới về xã Sơn Đồng (TP Hà Nội) khảo sát đề cử công nhận trở thành thành viên mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo Thế giới.

Một bước tiến quan trọng trên hành trình nâng tầm làng nghề là quá trình tham gia mạng lưới sáng tạo toàn cầu. Vừa qua, làng nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ Sơn Đồng được Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Hà Nội đề xuất tham gia Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Việc này thể hiện rõ tại Công văn số 6262/SNNMT-PTNT ngày 29/8/2025 của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội.

Theo Phòng Kinh tế xã Sơn Đồng, địa phương đang hoàn thiện tiêu chí và hồ sơ đề nghị Hội đồng Thủ công Thế giới xem xét, công nhận làng nghề trở thành thành viên mạng lưới. Ông Nguyễn Trung Hùng, Chuyên viên Phòng Kinh tế xã Sơn Đồng (nguyên Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Đồng cũ), cho biết trong năm 2025, vào các ngày 21/5, 16/7 và 6/8, UBND xã đã làm việc với Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội để đánh giá hiện trạng làng nghề và thống nhất nội dung hoàn thiện tiêu chí. Trên phương diện truyền thông và trải nghiệm, xã đã hoàn thiện website giới thiệu làng nghề, đăng tải hình ảnh, video về lịch sử, quy trình, sản phẩm; đồng thời bố trí hệ thống không gian phục vụ bảo tồn và sáng tạo: 1 phòng 40 m² truyền nghề, đào tạo (đang truyền nghề cho 20–30 học viên trẻ về lý thuyết và thư pháp); 1 phòng 50 m² thực hành; 2 phòng 40 m² sưu tầm, trưng bày sắc phong, hiện vật, mẫu chất liệu – dụng cụ theo các giai đoạn phát triển; và 1 phòng 50 m² làm trung tâm thiết kế sáng tạo, trưng bày bộ mẫu họa tiết, bề mặt sơn, tài liệu về sơn, chạm khắc, kiến trúc – hoa văn truyền thống, trang bị máy tính thiết kế 3D, dự kiến tạo 30–50 sản phẩm quà tặng và 15 sản phẩm trang trí phục vụ du lịch, giáo dục và quảng bá.

Nhìn từ góc độ nông thôn mới, sự liên kết giữa hạ tầng – an sinh – văn hóa – kinh tế làng nghề ở Sơn Đồng đang tạo nên mô hình phát triển cân bằng: kinh tế tăng trưởng, môi trường được chú trọng, di sản được bảo tồn, nguồn nhân lực trẻ được đào tạo ngay tại địa phương. Những thách thức như quy mô sản xuất còn phân tán, yêu cầu di dời cơ sở ra khỏi khu dân cư, đầu tư công nghệ sạch và xây dựng thương hiệu xuất khẩu đang được xã tiếp cận bằng giải pháp quy hoạch cụm làng nghề, hỗ trợ tín dụng – kỹ thuật – chuyển đổi số và phát triển du lịch trải nghiệm.

Gian hàng đồ thờ, tượng gỗ, sơn son thếp vàng Làng nghề Sơn Đồng tại Fetival sản phẩm Nông nghiệp và Làng nghề Hà Nội lần thứ 3 năm 2024

Với đà hiện tại, cùng cơ hội hội nhập từ mạng lưới thủ công sáng tạo thế giới, Sơn Đồng có cơ sở để trở thành hình mẫu “xã nghề – văn hóa – hiện đại” của Thủ đô: nơi giá trị truyền thống không chỉ được gìn giữ mà còn tiếp tục lan tỏa, tạo sinh kế bền vững cho người dân và đóng góp tích cực vào mục tiêu nông thôn mới nâng cao, kiểu mẫu.

Trang thông tin có sự phối hợp của Văn phòng Điều phối chương trình xây dựng Nông thôn mới Hà Nội