Từ chợ Bến Dầu xã Đại Thạnh, huyện Đại Lộc (Quảng Nam), chúng tôi đồng hành cùng anh Hiền đi bộ men theo đường mòn vào rừng lên khu vực Khe Mài thuộc núi Hố Cua, nơi người dân An Bằng thường khai thác dầu rái. Đường lên núi Hố Cua là những con dốc dựng đứng, đầy sỏi đá và phải qua chừng 3 con suối lớn, nhỏ. Vừa đi, anh Hiền cho chúng tôi biết, anh thuộc lòng từng đường mòn và cả từng khu có cây dầu. Để vào rừng lấy dầu, những con đường này được người dân phát rộng chừng 1m.

Đến trước một cây dầu, anh Hiền dùng rựa phát xung quanh cây dầu một khoảng đất rộng chừng 1 m mà theo anh, đây là sự an toàn cho quá khai thác dầu và cũng là cách bảo vệ rừng tốt nhất. Một số người mới vào nghề, chưa kinh nghiệm chỉ việc phát xung quanh cây dầu không khéo lửa bén dễ gây cháy rừng. Rồi anh dùng rìu vạt miệng. Miệng dầu đã mở, người dân làm dầu gọi là mặt vạt. Theo đó, cây dầu từ 2 năm tuổi là có thể mở mặt vạt lấy được dầu. Còn cây cỡ lớn 1-2 người ôm, thì phải mở 3-4 mặt vạt, nhưng các mặt vạt này không được đối xứng nhau để khi hơ lửa, dầu chảy không trùng nhau.

Theo anh Hiền, người mở miệng dầu phải có kinh nghiệm, nếu mở không khéo, dầu chảy ra ít, lại ảnh hưởng đến tuổi thọ của cây. Phải mở sao cho mặt vạt nhẵn đều, rãnh vạt xuôi xuống miệng máng dầu. Máng dầu là một chỗ khoét lõm trên mặt đất cạnh gốc dầu, khi lứa dầu đầu tiên chảy xuống, người ta không lấy mà để cho dầu chảy xuống đông cứng lại hình thành bề mặt của máng. Để lấy được dầu, người thợ chặt cây bông trang để khô rồi bó lại thành một bó đuốc chừng 20 cây, người dân gọi là chiếc thẻ. Khi đốt bó bông trang cháy lên, người thợ hơ vào chỗ vừa mới vạt miệng trên thân cây dầu. Ngọn lửa gặp hơi dầu, bén lửa cháy mỗi lúc một to. Khi mặt dầu đã chín, anh Hiền nhanh tay dùng cọ, một dụng cụ được lấy từ thân cây bông bồng chùi mặt ván để cho mạch dầu từ thân cây bắt đầu rịn chảy xuống máng phía dưới gốc cây dầu. Nếu mặt dầu còn sống dầu vẫn chảy ra, nhưng khi múc dầu về rồi, lứa dầu tiếp theo không chảy ra nữa.

Cũng theo anh Hiền, thông thường với một mặt vạt mới mở phải đốt năm lửa, mỗi lửa cách nhau 7 ngày. Sau lần đốt thứ 7, lứa dầu đầu tiên được múc, gọi là dầu vạt. Bảy ngày sau, lên đốt một lần là lấy được dầu, gọi là dầu hơ. Sau 7 lần đốt tiếp theo, mặt dầu đen lại, cũng là lúc phải vạt lại mặt vạt. Lứa dầu đầu tiên của lần vạt này gọi là dầu vạt hai. Cứ như thế tiếp tục khai thác. Một cây dầu, mỗi lần khai thác có thể cho ra được một ly, một chén dầu, tùy vào tuổi và độ có dầu của cây. Bình quân một tháng, một cây dầu sau khi vạt miệng có thể lấy 4 đợt dầu. Khi miệng dầu đã khô đen, tiếp tục mở miệng khác, cứ thế khai thác từ năm này qua năm khác mà cây dầu vẫn xanh tươi. Còn những giọt dầu cuối cùng đông lại gọi là dầu nguội.

Anh Hiền cho chúng tôi biết thêm: Cánh rừng Đại Thạnh thuộc núi Phúc Khương rộng hàng ngàn ha, gia đình anh có tới 800 cây dầu rái đã được cai quản hơn năm đời. Không ai giàu có từ nhựa dầu rái, nhưng cũng không ai bỏ hẳn cánh rừng bởi đó là gia sản của cha ông để lại. Và ở xã Đại Thạnh có gần 300 gia đình có các rừng dầu rái như vậy. Một chuyến đi dầu thường là 3 ngày, 2 đêm. Khu rừng dầu rái của anh thuộc khu vực Khe Mài (núi Hố Cua) không xa so với các khu rừng dầu của các hộ trong làng An Bằng, nhưng “quy trình” khai thác là vậy, phải lội quanh cả khu rừng, đi đến từng cây dầu nên phải nằm rừng vài ngày liền để đỡ tốn thời gian. Thường trong một chuyến khai thác dầu, một người có thể vạt miệng hơ lửa tới 200 cây dầu. Để thu được hai xải dầu (một xải dầu tương đương 22,5kg), thì phải mất 2 ngày lội rừng, đi bằng hết 200 gốc dầu để múc từng vá nhỏ. Công việc rất vất vả nhưng anh nói đã quen rồi và đây là nghề của cha ông để lại mà mình cần phải kế thừa, ghi nhớ để không phụ công người đã nhọc nhằn trồng và giữ rừng. Cũng theo anh Hiền, thời điểm này, một xải dầu, khi đem về tới nhà thương lái mua từ 350 - 400.000 đồng.

Bài và ảnh Nguyễn Văn Sơn