Thời bao cấp, người dân Hải Giang 1 chủ yếu làm công nhân của 3 nhà máy chế biến thuỷ hải sản, gồm Xí nghiệp đông lạnh, Xí nghiệp đánh cá Cửa Hội và Công ty Thuỷ sản Nghệ An. Những năm làm việc tại đây, công nhân được đào tạo trình độ chuyên môn cao và tích luỹ nhiều kinh nghiệm từ quá trình sản xuất. Đến khi Nhà nước xoá bỏ cơ chế bao cấp, các nhà máy, xí nghiệp kinh doanh khó khăn, những người công nhân chuyển về làm kinh tế hộ gia đình. Nghề chế biến nước mắm của làng cũng bắt đầu hình thành và phát triển.

Công nhân được đào tạo trình độ chuyên môn cao và tích luỹ nhiều kinh nghiệm từ quá trình sản xuất.

Để giúp bà con khôi phục và phát huy nghề truyền thống, năm 2010 phường Nghi Hải và thị xã Cửa Lò đã xây dựng đề án và được UBND tỉnh Nghệ An công nhận làng nghề truyền thống. Bên cạnh đó chính quyền địa phương còn hỗ trợ bà con quảng bá và xây dựng thương hiệu sản phẩm. Đến cuối năm 2013, sản phẩm nước mắm sản xuất theo phương thức cổ truyền của khối Hải Giang 1 phường Nghi Hải thị xã Cửa Lò đã được Cục Sở hữu trí tuệ Bộ Khoa học và Công nghệ cấp bằng độc quyền kiếu dáng công nghiệp. Từ năm 2014 đến nay là sản phẩm Nông nghiệp, nông thôn tiêu biểu đặc biệt năm 2018 làng nghề nước mắm Hải Giang được Cục Công Thương Địa phương bộ Công Thương bình chọn là sản phẩm tiêu biểu cấp khu vực.

Nơi muối nước mắm.

Tiếng lành đồn xa, thương hiệu nước mắm làng Hải Giang 1 được nhiều người biết đến. Ông Hoàng Đức Thương, Trưởng ban quản lý làng nghề Hải Giang I cho biết:

Làng có 84 hộ sản xuất và chế biến nước mắm. Bình quân mỗi năm làng nghề chế biến khoảng 800.000 lít nước mắm cung cấp ra thị trường chủ yếu là phía Bắc, phần còn lại là bán nhỏ lẻ cho khách du lịch khi về tham quan tắm biển tại Cửa Lò. Các hộ tham gia chế biến nước mắm trong làng nghề không đồng đều về trữ lượng chế biến vì còn phụ thuộc vào điều kiện riêng của từng gia đình. Hộ làm nhiều nhất mỗi năm khoảng 70 đến 100 tấn cá, hộ ít nhất khoảng 5 - 10 tấn cá, còn lại phần lớn là bình quân từ 30 - 50 tấn cá mỗi năm. Nhờ vậy, làng nghề đã giải quyết công ăn việc làm cho hàng trăm lao động có thu nhập ổn định từ 6 triệu đồng/tháng trở lên.

Giới thiệu sản phẩm nước mắm đến khách du lịch và người tiêu dùng.

Để tạo nên thương hiệu mắm Hải Giang 1, có lẽ chính là nằm ở công thức chế biến. Bà Lê Thị Kim 52 tuổi, chủ cơ sở sản xuất nước mắm Võ Kim (phường Nghi Hải, TX.Cửa Lò) cho biết thêm: ”Cá, phải là cá cơm vùng biển xứ Nghệ, đánh bắt ở Cửa Lò, Diễn Châu, Quỳnh Lưu... cá ngon, béo. Đặc biệt phải tươi, chưa qua ướp đá. Muối, mua từ Quỳnh Lưu, là vùng muối ngon nhất vùng. Cá rửa sạch, ướp muối rồi cho vào thùng. Nước mắm rỉ ra, cho vào bể, rồi bơm lên thùng trở lại. Cứ liên tục như thế trong vòng 14 - 15 tháng, đến khi nước mắm trong, sánh, thơm là đạt yêu cầu. Nghề làm nước mắm phụ thuộc vào thiên nhiên, thời tiết, rất vất vả. Trời nắng, phải mở chượp ra phơi, đảo; trời mưa phải đậy lại cho kín, nếu dính mưa sẽ hỏng hàng chục triệu đồng trong giây lát.”

Ở làng nghề này, bên cạnh nước mắm được chưng cất trực tiếp, đem phơi nắng để bán ra thị trường thì còn có loại nước mắm được hạ thổ. Sau khi nước mắm được lọc trong và cho vào chai thủy tinh đem chôn cất ở những vùng đất cát sạch khoảng 1 năm. Khi đưa lên nước mắm sẽ thơm dịu hơn, vị ngọt đậm đà hơn và màu sắc cũng bắt mắt hơn. Loại nước mắm hạ thổ này được bán ra với giá khoảng 140 đồng/lít. Một trong những tiêu chuẩn hàng đầu của làng nghề chế biến là “nói không với hóa chất, không chất bảo quản”. Nước mắm được sản xuất ra và làm chín bằng ánh sáng tự nhiên của Mặt Trời.

Hằng năm , các hộ dân sản xuất nước mắm ở đây đã được tập huấn về quy trình sản xuất nước mắm sạch, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm. Sản phẩm ngày càng đạt các yêu cầu khắt khe của thị trường. Người dân không chạy đua theo số lượng, giá cả mà chỉ chú trọng đến chất lượng sản phẩm, với phương châm “sức khỏe của người tiêu dùng” là trên hết.

Nghề làm nước mắm của làng nghề ngoài việc kinh doanh, làm giàu chính đáng từ mảnh đất sản phẩm do mình tạo ra còn phải gắn với đạo đức, lương tâm trong quá trình sản xuất chế biến, luôn đặt chất lượng sản phẩm lên hàng đầu, nước mắm cho gia đình mình và cho xã hội là một. Ông Hoàng Đức Thương, Trưởng ban quản lý làng nghề Hải Giang I chia sẻ.

Bài và ảnh: Hoàng Mai