Theo chất liệu mà nói, cái mẹt đan bằng tre, còn gọi là mâm tre, to cỡ bằng cái sàng, ngày trước được người dân quê dùng phổ biến. Xem lại Đại Nam quốc âm tự vị (xuất bản năm 1896) thì có mâm mộc (mâm làm bằng gỗ). Loại mâm này được sơn đen hay đỏ thì gọi chung là mâm sơn, nếu sơn đỏ thì gọi là mâm son. Loại mâm làm bằng kim loại, xưa chủ yếu là mâm đồng, mâm thau (đúc hay gò bằng hợp kim đồng pha kẽm), sau này có mâm nhôm, mâm inox, mâm làm bằng nhựa melamin, bằng composit.... Trong các loại mâm này, mâm đồng, mâm thau giờ đây vẫn giữ được thế giá của nó bởi dư hương cổ điển của đồ đồng là thiêng, là quí và hơn tất cả nó còn là nghệ phẩm, thành tựu của của nghề gò chạm đồng, cộng với các đồ án trang trí giàu ý nghĩa văn hóa.

Tham quan qua các bộ sưu tập mâm đồng của các nhà sưu tập đồ cổ, khách thưởng lãm sẽ rất thích thú với những đề tài phong phú được khắc trên mâm. Đề tài lịch sử có Hai Bà Trưng, Đinh Tiên Hoàng (cờ lau tập trận), Phạm Ngũ Lão (ngồi đan sọt mà lo việc nước), Phổ biến nhất là đề tài Tứ dân (Ngư -Tiều - Canh - Độc, hay Sĩ - Nông - Công - Thương). Đề tài Phật giáo có bức tranh Thiện Tài đồng tử bái Quan âm. Đề tài Đạo giáo có Bát Tiên, Phúc - Lộc - Thọ. Có mâm trang trí đồ án Long - Lân - Qui - Phụng, hay Long truy (Rồng đuổi trái châu), Bàn Long (Rồng cuộn), lại có mâm khắc chìm đồ án Long - Phụng - một đề tài chúc tụng việc hôn nhân. Cũng có mâm khắc chữ Phụng Tổ tiên (có lẽ là loại mâm bày cổ cúng giỗ ông bà). Đề tài cảnh vật có: Hoa - Điểu, Liên - Áp (Sen - Vịt), Trúc - Tước (Trúc - chim sẻ), Gà trống, Thỏ, Nai, Chim ó, Chim trĩ... riêng lẻ hay tích hợp với các loại cây tùng, sen, lựu, lê, đào...

Qua đó, mâm đồng đã vượt khỏi chức năng ban đầu của nó là một món đồ gia dụng dùng để bày thức ăn đựng trong các loại bát, chén, tô, đĩa...mà trở thành nghệ phẩm treo tường dùng trang trí nội thất.

Trong lịch sử, đồ gia dụng của người Việt chủ yếu là mây tre đan, đồ gốm, đồ gỗ. Song khi có phần dư giả thì nhà nào cũng sắm bộ nồi đồng, mâm thau, chậu đồng và đặc biệt là bộ chân đèn, lư hương bằng đồng - bộ tự khí của bàn thờ gia tiên. Đáp ứng nhu cầu đó, nhiều làng đúc đồng, gò đồng ở Bắc Bộ hình thành như làng Sặt, Đề Cầu, Quảng Bố (Bắc Ninh), làng Nôm, An Lạc (Hưng Yên), Lại có làng chuyên nghề giọt đồng (gò đồng) như làng Đại Bái (Bắc Ninh). Và từ đó, yêu cầu thu gom nguyên liệu đồng đã nảy sinh ra nghề “mua đồng nát”.

Muốn ăn cơm trắng cá trôi,
Thì về làng Bưởi đánh nồi với anh.

Bưởi là tên cổ của làng Đại Bái. Nghề đồng Đại Bái là nghề đồng nguội, một ngành sản xuất đồ đồng gắn bó với các làng đúc đồng nóng. Từ Đại Bái, nghề đồng truyền vào Thanh Hóa - vùng đất phát tích của trống đồng Đông Sơn. Rồi khi nhà Nguyễn cần đúc súng thần công, cửu đỉnh đã trưng dụng các thợ đúc đồng trong nước, trong đó có nghệ nhân Đại Bái (Bắc Ninh),Thanh Hóa và từ đó hình thành làng đúc đồng Dương Xuân ở Huế. Ở vùng đất phương Nam, xa xưa thấy có làng đúc đồng Nhơn Giang - Chợ Quán (thuộc quận 5 - TPHCM ngày nay), và sau đó là các làng đúc đồng ở Tân Hòa Đông - Bình Chánh (nổi tiếng với sản phẩm lư đồng mắt tre từ năm 1852), làng đúc đồng An Hội - Gò Vấp (hình thành vào khoảng đầu thế kỷ 19).

Ngày nay, các làng nghề đúc đồng, gò đồng thủ công đang bị thu hẹp lại, do tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh, nhiều gia đình bán đất nên không tiếp tục làm nghề, các nghệ nhân chuyển sang nghề khác. Mặt khác, nghề đúc, gò đồng thủ công cũng có phần gây ô nhiễm môi trường như về khói, bụi, tiếng ồ ... Nên các gia đình nghệ nhân đều có chung mong muốn được các cấp chính quyền quan tâm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho sản xuất, như quy hoạch một số khu vực sản xuất tập trung phù hợp với ngành nghề, có chính sách hỗ trợ về vốn, hỗ trợ quảng bá sản phẩm và xúc tiến thương mại... trong khuôn khổ chương trình quốc gia về hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Thiếu Hương