Lễ hội rước pháo Đồng Kỵ (mồng 4 - 6 tháng Giêng)

Lễ hội rước pháo Đồng Kỵ đã có từ rất lâu, nổi tiếng khắp cả nước bởi duy trì được nét truyền thống đặc sắc. Tục truyền, hội làng này để tưởng nhớ, tái hiện ngày Thánh Thiên Cương, vị tướng được người dân tôn thờ làm Thành hoàng làng ra xuất quân đánh giặc.

Lễ hội rước pháo Đồng Kỵ diễn ra từ ngày mồng 4 đến mồng 6 tháng Giêng. Xưa kia người dân trong làng làm pháo đốt trong ngày hội, ngày nay cấm đốt pháo nên người dân đã làm ra quả pháo Nhất và pháo Nhì để tượng trưng. Hai quả pháo được thanh niên trai tráng rước về đến đình cũng là lúc không khí tạm thời lắng xuống để 4 ông quan đám làm lễ. Sau đó là màn rước quan đám của 4 giáp thuộc Đồng Kỵ, đây được cho là phần vui nhất của hội. 4 ông quan đám chít khăn đỏ, đóng giả gái để mua vui cho mọi người, còn thanh niên trai tráng sẽ chen lấn, xô đẩy chạy vòng quanh sân đình. Vị quan đám nào được rước lâu nhất sẽ giành chiến thắng.

Hội chùa Phật Tích (mồng 4 - 5 tháng Giêng)

Lễ hội khán hoa mẫu đơn chùa Phật Tích là một trong những lễ hội lớn của tỉnh, có từ hàng nghìn năm gắn liền với ngôi chùa Phật Tích (nơi khởi nguồn của Phật giáo Việt Nam) có bề dày lịch sử và chiều sâu tâm linh. Lễ hội diễn ra từ mồng 4 đến mồng 5 tháng Giêng.

Năm 2014, chùa Phật Tích được công nhận là Di tích Quốc gia Đặc biệt. Hiện nay, ngôi chùa còn lưu giữ 2 nhóm bảo vật quốc gia gồm hàng linh thú đá, tượng Phật A di đà bằng đá. Lễ hội Phật Tích có phần lễ và phần hội. Trong đó, phần lễ gồm hoạt động dâng hương tại những nơi thờ tự, tín ngưỡng, tổ chức Pháp hội đại bi cầu Quốc thái dân an, cầu bình an cho nhân dân, phật tử vào tối mùng 5. Phần hội gồm các hoạt động biểu diễn văn hóa, văn nghệ, các trò chơi dân gian tại trung tâm lễ hội như: Hát Quan họ trên thuyền, hội thi tổ tôm điếm, bóng chuyền hơi...

Độc đáo kéo co Hữu Chấp (mồng 4 tháng Giêng)

Theo thông lệ, mồng 4 tháng Giêng hàng năm, nhân dân khu Hữu Chấp, phường Kinh Bắc lại tưng bừng mở hội, tưởng nhớ công đức 5 vị Thành Hoàng làng có công trong cuộc kháng chiến chống giặc Lương xâm lược vào thế kỷ VI. Cùng với nghi lễ tế thần được tiến hành nghiêm trang thể hiện sự biết ơn của nhân dân với tiền nhân, lễ hội Hữu Chấp còn có nghi lễ kéo co rất độc đáo. Khác với trò kéo co ở những địa phương khác, người dân Hữu Chấp sử dụng thân cây tre làm dây kéo. Đội hình kéo co là những thanh niên khỏe mạnh trong làng, chia làm hai bên Đông và Tây, mỗi bên 35 người. Hai đội kéo 3 keo, người dân đứng xung quanh hò reo, cổ vũ chờ đến keo thứ ba thì ùa vào kéo cho đội bên Đông giành phần thắng với niềm tin bên Đông thắng thì Thánh sẽ phù hộ cho mùa màng bội thu.

Năm 2015, Nghi lễ và trò chơi kéo co ở Việt Nam, trong đó có làng Hữu Chấp được UNESCO vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể đa Quốc gia.

Lễ hội Xương Giang (mùng 5 - 7 tháng Giêng)

Lễ hội Xương Giang (hay Hội Đền Xương Giang) diễn ra từ ngày mùng 5 - 7 tháng Giêng âm lịch hàng năm tại Khu di tích Quốc gia đặc biệt Địa điểm Chiến thắng Xương Giang (phường Bắc Giang) nhằm kỷ niệm chiến thắng vang dội năm 1427. Đây là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tôn vinh công lao của Lê Lợi cùng quân dân ta, bao gồm rước kiệu, tế lễ, dâng hương và các trò chơi dân gian đặc sắc.

Lễ hội nhằm tưởng nhớ chiến thắng oanh liệt của quân khởi nghĩa Lam Sơn trước quân Minh tại thành Xương Giang (năm 1427), quyết định cho nền độc lập dân tộc vào thế kỷ XV. Lễ hội Xương Giang không chỉ là nét đẹp văn hóa đầu xuân mà còn là dịp giáo dục truyền thống yêu nước, hào khí dân tộc cho thế hệ sau.

Hội Lim (ngày 12-13 tháng Giêng)

Nói đến Bắc Ninh là nói đến Hội Lim. Hội Lim là lễ hội văn hoá nghệ thuật đặc sắc của những làng quê Quan họ, hình thành từ xa xưa. Hội Lim diễn ra ở đồi Lim (xã Tiên Du) từ ngày 12-13 tháng Giêng, để tưởng nhớ hai vị sư tổ của làn dân ca Quan họ là Vua Bà và ông Hiếu Trung Hầu. 2 vị sư tổ đã để lại di sản cho con cháu với hơn 200 làn điệu âm nhạc đặc sắc, lời ca trữ tình, nồng nàn tình yêu đôi lứa.

Đến với hội Lim, bên cạnh những hoạt động rước, tế của phần lễ, các sinh hoạt văn hoá văn nghệ tại phần hội, thì nét đặc trưng tiêu biểu, lôi cuốn lòng người trảy hội nhất chính là câu hát dân ca Quan họ, thứ âm thanh, ngôn ngữ đầy sắc màu tình cảm sâu đậm, nhân ái, thuỷ chung, của tình yêu vượt mọi khoảng cách thời gian và không gian của người Quan họ. Du khách có thể xem và nghe hát trên đồi, hát sau chùa, hát trên thuyền và hát trong các tư gia (hát trong nhà), lại có thể nghe hát đối từng cặp (đôi nam - nữ), hoặc "bọn" nam - nữ. Khách hành hương trẩy hội Lim còn được thưởng thức nhiều hoạt động văn hoá truyền thống khác của địa phương, hay tham gia các trò chơi đu bay, chọi gà, chọi chim, tổ tôm điếm, đấu vật... vốn là những trò chơi cổ truyền của hội làng mà hội Lim vẫn giữ lại như một di sản.

Lễ hội đền Bà Chúa Kho (ngày 14 tháng Giêng)

Khai hội vào ngày 14 tháng Giêng, nhưng từ đầu năm, mỗi ngày, khu đền Bà Chúa Kho (tại làng Cổ Mễ, phường Vũ Ninh) luôn chật kín người.

Theo quan niệm “đầu năm vay bà, cuối năm trả nợ”, những người tới đây trẩy hội đều mong muốn phát tài phát lộc trong năm mới. Để lời cầu xin được đến tai bà, mỗi thân chủ phải ghi rõ trong sớ là vay bao nhiêu, làm gì và đặc biệt là phải nói rõ một năm, hai năm, hay năm năm sau sẽ trả (tức là tạ lễ). Ngoài ra, khách tới lễ hội ngoài để “vay vốn” còn muốn cầu bình an và sức khỏe.

Đặc sắc lễ hội Chùa Bổ Đà, phường Việt Yên (từ ngày 16 – 18/2 âm lịch)

Chùa Bổ Đà, phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh là danh lam cổ tự nổi tiếng, nơi tu hành của các tăng ni, Phật tử và đào tạo các tăng đồ theo Thiền phái Lâm Tế trong hơn 300 năm. Tương truyền, chùa có từ thời Lý, được tôn tạo và mở rộng vào thời vua Lê Dụ Tông (1720-1729), gồm các đơn nguyên kiến trúc chính: chùa Tứ Ân, am Tam Đức, chùa Cao, vườn Tháp, Ao Miếu và khu vườn chùa. Hiện tại chùa còn lưu giữ 1.935 mộc bản kinh Phật và 18 bộ sách kinh chính được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác nhận là bộ mộc bản kinh Phật khắc trên gỗ thị cổ nhất Việt Nam, chứa nhiều giá trị về lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ, mỹ thuật… Ngoài ra, chùa còn bảo lưu được khu vườn tháp lớn và đẹp nhất nước ta với gần 100 ngôi tháp lớn nhỏ, nơi tàng lưu xá lị của 1.214 tăng, ni thuộc dòng thiền Lâm Tế và 40 pho tượng Phật cổ từ thời Lê, Nguyễn. Với những giá trị đặc biệt tiêu biểu, di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật chùa Bổ Đà đã được Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt (tại Quyết định số 2499/QĐ-TTg ngày 22/12/2016).

Gắn với di tích chùa Bổ Đà là Lễ hội Bổ Đà, được tổ chức từ ngày 16 – 18/2 âm lịch hàng năm tại khu vực núi Bổ Đà, với nhiều nghi lễ và các trò chơi dân gian mang đậm bản sắc văn hoá dân tộc và đặc trưng văn hóa của địa phương.

Lễ hội Đền Đô (từ ngày 14 - 16/3 âm lịch)

Đền Đô, hay còn gọi là Đền Lý Bát Đế, Đền Cổ Pháp thuộc Khu phố Thượng, phường Từ Sơn. Lễ hội Đền Đô diễn ra trong 3 ngày (từ 14–16/3 âm lịch), chính hội là ngày 15/3, ngày Vua Lý Công Uẩn đăng quang (ngày 15/3 năm Canh Tuất 1010) và ban "Chiếu dời đô". Lễ hội được chia thành 02 phần: phần Lễ và phần Hội. Trong phần Lễ, khai hội là phần quan trọng với nghi thức tế lễ “Túc Yết”, đây là nghi thức rước Lý Thánh Mẫu Minh Đức Hoàng Thái hậu Phạm Thị, người đã có công sinh thành ra Lý Thái Tổ từ Đền Đô đến Đình thờ Thành Hoàng và Lục tổ (những vị đứng đầu sáu dòng họ có công lập làng vào thế kỷ XV), qua chùa Kim Đài (chùa thờ Pháp sư Định Không, ông Tổ thứ sáu của Phật giáo), rồi đến chùa Cổ Pháp và làm lễ tưởng niệm tại đây.

Phần Hội diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, thể thao phong phú như: Thi cờ tướng, tổ tôm điếm, bóng chuyền hơi, bóng bàn, đấu vật, thổi cơm niêu đất, thi gói bánh phu thê, thả chim bồ câu bay, hát quan họ, biểu diễn cải lương, giao lưu thơ ca… cùng nhiều trò chơi dân gian như bịt mắt bắt lợn, đi cầu kiều, cầu khỉ, đập bóng nước…

Lễ hội chùa Bút Tháp (23 – 24/3 âm lịch)

Lễ hội chùa Bút Tháp là một lễ hội truyền thống được tổ chức hàng năm vào ngày 23 và 24 tháng 3 âm lịch hàng năm tại chùa Bút Tháp, thuộc phường Trí Quả. Với các hoạt động đậm nét văn hóa truyền thống, lễ hội góp phần không nhỏ vào việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Các hoạt động trong lễ hội chùa Bút Tháp được tổ chức theo nghi lễ truyền thống, trang trọng và phù hợp với cuộc sống đương đại. Phần Lễ diễn ra trong khu nội tự với các hoạt động tín ngưỡng như: lễ cúng Phật, lễ dâng hương, lễ cúng đàn trần tế cầu phúc, lễ cúng tổ… Sau khi thực hiện các nghi thức tế lễ, chiêm ngưỡng kiến trúc nghệ thuật độc đáo của ngôi chùa như: cầu đá, cối xay gạo, tháp bút, pho tượng phật Quan âm nghìn mắt nghìn tay - một bảo vật quý hiếm của Quốc gia, du khách còn được hòa mình trong không gian rộng lớn của phần Hội với các hoạt động văn hóa văn nghệ như: hát Quan họ trên truyền rồng; hát chèo, các trò chơi dân gian đặc sắc và hoạt động thi đấu thể dục thể thao…

Lễ hội chùa Dâu (ngày 8 - 9/4 âm lịch)

Lễ hội chùa Dâu (phường Thanh Khương) được tổ chức long trọng và quy mô vào ngày 8 - 9/4 âm lịch với quy mô rộng lớn của ba xã thuộc vùng Dâu – Luy Lâu là: Thanh Khương, Trí Quả, Hà Mãn (huyện Thuận Thành cũ) với 5 ngôi chùa lớn thờ Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện và chùa Tổ thờ bà Man Nương – mẹ của Tứ Pháp, lấy chùa Dâu làm trung tâm.

Đây là lễ hội được coi là cổ nhất còn tồn tại đến ngày nay. Sử sách cho biết các vua chúa thường về đây dự lễ hội, lễ Phật, cầu đảo, thậm chí tượng Pháp Vân nhiều lần được rước về kinh đô Thăng Long để cầu đảo. Lễ hội được tổ chức với những nghi lễ trang nghiêm, trọng thể theo đúng phong tục truyền thống kỷ niệm ngày Phật mẫu Man Nương hạ sinh nữ nhi.