Từ bao đời nay, dọc theo các xã ven biển của vùng đất cực Nam Tổ quốc, những cánh đồng muối trắng trải dài đã trở thành hình ảnh quen thuộc, gắn bó mật thiết với đời sống của người dân. Nghề làm muối không chỉ là sinh kế mà còn là một phần ký ức văn hóa, kết tinh kinh nghiệm, tri thức dân gian của bao thế hệ diêm dân. Đặc biệt, nghề làm muối truyền thống của vùng Bạc Liêu (cũ), nay thuộc tỉnh Cà Mau, đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị lịch sử và bản sắc riêng biệt của nghề.

Không đơn thuần là một hoạt động sản xuất nông nghiệp, nghề muối ở Cà Mau mang trong mình những câu chuyện về con người, về sự nhẫn nại trước nắng gió khắc nghiệt của vùng biển. Những hạt muối trắng tinh được tạo nên từ mồ hôi, công sức của người dân, qua nhiều công đoạn thủ công tỉ mỉ. Chính điều này đã làm nên chất lượng đặc trưng của muối Cà Mau – thứ gia vị không thể thiếu trong đời sống hàng ngày và cũng là mặt hàng có giá trị kinh tế cao.

Hiện nay, toàn tỉnh có hơn 10 sản phẩm muối được công nhận đạt chuẩn OCOP, trong đó có 2 sản phẩm đạt tiêu chuẩn 5 sao – mức cao nhất trong hệ thống đánh giá sản phẩm nông thôn tiêu biểu. Đây không chỉ là sự ghi nhận về chất lượng mà còn mở ra cơ hội lớn để muối Cà Mau khẳng định vị thế trên thị trường trong nước và quốc tế. Trên thực tế, muối nơi đây đã được xuất khẩu sang nhiều quốc gia, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

Di sản sống giữa những cánh đồng trắng

Nghề làm muối ở Cà Mau mang đậm dấu ấn của phương thức sản xuất truyền thống. Từ khâu dẫn nước biển vào ruộng, phơi kết tinh đến thu hoạch, tất cả đều phụ thuộc vào thời tiết và kinh nghiệm của người làm nghề. Mỗi mùa muối là một hành trình đầy thử thách, khi diêm dân phải “đánh cược” với nắng mưa để có được những mẻ muối chất lượng.

Chính sự phụ thuộc vào tự nhiên này lại tạo nên nét độc đáo, hấp dẫn của nghề muối. Những cánh đồng muối dưới ánh nắng chói chang, phản chiếu sắc trắng lấp lánh như những tấm gương khổng lồ; hình ảnh người dân cặm cụi cào muối, gánh muối… tất cả tạo nên một bức tranh lao động vừa bình dị vừa giàu tính nghệ thuật. Đây là những yếu tố rất phù hợp để phát triển du lịch trải nghiệm, du lịch cộng đồng.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy nghề muối đang đối mặt với nhiều khó khăn. Giá muối thường xuyên biến động, thu nhập không ổn định khiến nhiều người trẻ không còn mặn mà với nghề truyền thống. Bên cạnh đó, tác động của biến đổi khí hậu cũng làm cho việc sản xuất muối ngày càng trở nên bấp bênh. Nếu không có giải pháp kịp thời, nguy cơ mai một nghề là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Việc được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là một bước tiến quan trọng, nhưng để bảo tồn và phát huy giá trị của nghề muối, cần có những cách tiếp cận mới, trong đó gắn với phát triển du lịch được xem là hướng đi đầy tiềm năng.

Kỳ vọng đánh thức “vàng trắng” bằng du lịch

Nhận thấy tiềm năng này, tỉnh Cà Mau đã đưa nội dung bảo tồn nghề muối gắn với phát triển du lịch vào các chương trình, kế hoạch phát triển sản phẩm du lịch địa phương. Đây là hướng đi phù hợp trong bối cảnh du lịch trải nghiệm, du lịch nông nghiệp đang ngày càng được du khách ưa chuộng.

Trong khuôn khổ Festival Nghề muối Việt Nam lần thứ I tổ chức tại Bạc Liêu (cũ) vào năm 2025, một hội thảo về giải pháp đầu tư, phát triển sản phẩm du lịch từ muối đã thu hút nhiều ý kiến đóng góp từ các chuyên gia, nhà quản lý và doanh nghiệp. Nhiều mô hình được đề xuất như xây dựng tour tham quan đồng muối, trải nghiệm làm muối cùng diêm dân, phát triển sản phẩm lưu niệm từ muối, kết hợp ẩm thực và văn hóa bản địa…

Không ít ý kiến cho rằng, nếu được đầu tư bài bản, nghề muối hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng của vùng đất Cà Mau, tương tự như cách nhiều địa phương đã thành công với du lịch làng nghề. Du khách không chỉ đến để tham quan mà còn được trải nghiệm, hiểu hơn về quy trình sản xuất, từ đó nâng cao giá trị của sản phẩm muối.

Tuy nhiên, đến thời điểm hiện tại, những ý tưởng này vẫn chưa được hiện thực hóa thành các sản phẩm du lịch cụ thể. Nguyên nhân đến từ nhiều phía, trong đó có hạn chế về hạ tầng, thiếu sự liên kết giữa các bên liên quan và chưa có cơ chế đủ mạnh để thu hút đầu tư.

Để “đánh thức” tiềm năng du lịch từ nghề muối, cần có sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền, doanh nghiệp và người dân. Trước hết, cần quy hoạch các vùng sản xuất muối gắn với không gian du lịch, đầu tư hạ tầng cơ bản như đường giao thông, điểm dừng chân, khu trải nghiệm. Đồng thời, cần xây dựng các sản phẩm du lịch đặc trưng, mang tính khác biệt, tránh tình trạng làm theo phong trào, thiếu chiều sâu.

Bên cạnh đó, việc đào tạo kỹ năng làm du lịch cho người dân cũng là yếu tố quan trọng. Diêm dân không chỉ là người sản xuất mà còn có thể trở thành “hướng dẫn viên” kể chuyện về nghề, về cuộc sống, tạo nên những trải nghiệm chân thực và hấp dẫn cho du khách.

Ngoài ra, cần đẩy mạnh quảng bá, xây dựng thương hiệu cho du lịch muối Cà Mau thông qua các kênh truyền thông, sự kiện, lễ hội. Việc kết hợp với các sản phẩm OCOP, đặc sản địa phương sẽ giúp gia tăng giá trị và kéo dài thời gian lưu trú của du khách.

Nghề làm muối ở Cà Mau không chỉ là một ngành nghề truyền thống mà còn là “tài nguyên văn hóa” quý giá. Trong bối cảnh phát triển kinh tế gắn với bảo tồn di sản, việc khai thác hiệu quả giá trị của nghề muối thông qua du lịch không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho người dân mà còn góp phần giữ gìn, lan tỏa bản sắc văn hóa của vùng đất cực Nam. Điều quan trọng lúc này là biến những tiềm năng, ý tưởng thành hành động cụ thể, để “vàng trắng” thực sự tỏa sáng.