Vẻ đẹp của Khu di tích lịch sử văn hóa Đại Hùng trên mái núi Mồng Gà tại phường Nam Hồng Lĩnh, tỉnh Hà Tĩnh.

Chạm vào nghề truyền thống để hiểu giá trị văn hóa

Giữa không gian xanh mát dưới chân dãy Hồng Lĩnh, tiếng cười nói của các em học sinh hòa cùng không khí rộn ràng của một buổi học trải nghiệm. Trên những chiếc bàn nhỏ, từng khối bột màu được nặn thành bông hoa, chú cá, con trâu hay những nhân vật hoạt hình ngộ nghĩnh. Cách đó không xa, nhiều em chăm chú xoay bàn gốm, tỉ mẩn tạo hình từ những khối đất sét còn mềm, trong khi một nhóm khác say mê in những bức mộc bản mang đậm dấu ấn văn hóa dân tộc.

Có lẽ, đây là lần đầu tiên nhiều em được trực tiếp chạm tay vào những chất liệu vốn trước đây chỉ xuất hiện trong sách giáo khoa hay qua màn hình điện thoại. Những trải nghiệm tưởng chừng giản dị ấy lại mở ra cơ hội để các em cảm nhận rõ hơn giá trị của lao động thủ công và hiểu rằng phía sau mỗi sản phẩm là cả một hành trình gìn giữ nghề của biết bao thế hệ nghệ nhân.

Giáo dục trải nghiệm không còn là phương pháp mới, nhưng khi được gắn với các nghề thủ công truyền thống, mỗi bài học đều trở nên sinh động và giàu cảm xúc hơn. Thay vì chỉ nghe giới thiệu về một làng nghề hay quy trình tạo ra sản phẩm, học sinh được trực tiếp quan sát, thực hành và khám phá từng công đoạn. Chính sự trải nghiệm ấy giúp các em hiểu rằng một con tò he nhỏ, một chiếc bình gốm hay một bản in mộc đều chứa đựng sự khéo léo, kiên trì và tâm huyết của người làm nghề.

Các em học sinh trực tiếp thực hành làm gốm, qua đó cảm nhận sự khéo léo, tỉ mỉ và giá trị của lao động thủ công.

Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Việt Nam hiện có hơn 5.400 làng nghề và làng có nghề, trong đó trên 2.000 làng nghề đã được công nhận. Không chỉ tạo việc làm cho hàng triệu lao động nông thôn, các làng nghề còn lưu giữ những giá trị văn hóa đặc sắc, phản ánh lịch sử, tập quán và bản sắc của từng vùng miền. Tuy nhiên, trước tác động của quá trình đô thị hóa và nhịp sống hiện đại, nhiều nghề truyền thống đang đối mặt với nguy cơ mai một khi thiếu lực lượng kế cận và khoảng cách giữa giới trẻ với di sản ngày càng lớn.

Bởi vậy, nhiều chuyên gia cho rằng bảo tồn làng nghề không chỉ là hỗ trợ nghệ nhân hay phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm, mà còn cần nuôi dưỡng tình yêu đối với nghề trong thế hệ trẻ. Khi các em được tiếp cận, tìm hiểu và trực tiếp trải nghiệm, làng nghề sẽ không còn là khái niệm xa lạ mà trở thành một phần ký ức và niềm tự hào văn hóa.

Em Trần Ngọc Minh, học sinh tham gia chương trình trải nghiệm, hào hứng chia sẻ: “Con thích nhất là nặn tò he. Trước đây con chỉ thấy trên mạng hoặc ở hội chợ, hôm nay mới được tự tay làm. Con thấy rất khó nhưng cũng rất vui. Con muốn lần sau được học thêm nhiều hình khác.”

Lời chia sẻ hồn nhiên ấy cho thấy giá trị của giáo dục trải nghiệm không chỉ nằm ở sản phẩm tạo ra mà còn ở cảm xúc, sự tò mò và mong muốn khám phá văn hóa truyền thống được khơi dậy.

Đưa di sản làng nghề đến gần hơn với thế hệ trẻ

Không chỉ nổi tiếng với cảnh quan thiên nhiên và bề dày lịch sử, Hồng Lĩnh còn là vùng đất giàu truyền thống văn hóa của xứ Nghệ. Những giá trị ấy không chỉ được lưu giữ qua các di tích, lễ hội hay làn điệu dân ca ví, giặm mà còn hiện diện trong những nghề thủ công, nếp sống và tri thức dân gian được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Tại Trung tâm Văn hóa - Giáo dục Kinh đô Ngàn Hống (phường Nam Hồng Lĩnh, Hà Tĩnh), học sinh được tham gia nhiều hoạt động như nặn tò he, làm gốm, làm mộc bản, trò chơi dân gian và các chương trình giáo dục kỹ năng sống. Mỗi hoạt động đều được thiết kế theo hướng “học thông qua trải nghiệm”, giúp các em tiếp nhận kiến thức bằng quan sát, thực hành và cảm nhận thay vì chỉ học qua lý thuyết.

Theo bà Nguyễn Thị Hương - Giám đốc Trung tâm Văn hóa - Giáo dục Kinh Đô Ngàn Hống, Trung tâm được định hướng trở thành nơi lan tỏa tình yêu quê hương, gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc và nuôi dưỡng thế hệ trẻ thông qua các hoạt động trải nghiệm thực tế, giáo dục kỹ năng sống và học tập gắn với di sản.

“Chúng tôi mong muốn mỗi em học sinh tham gia chương trình không chỉ mang về một sản phẩm do chính tay mình làm ra mà còn mang theo sự trân trọng đối với những giá trị văn hóa truyền thống. Khi các em hiểu được công sức của người nghệ nhân và câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm, tình yêu đối với di sản sẽ được hình thành một cách tự nhiên”, bà Nguyễn Thị Hương chia sẻ.

Giáo dục trải nghiệm không hướng đến việc đào tạo các em trở thành nghệ nhân, mà trước hết là giúp các em hiểu giá trị của lao động thủ công, biết gìn giữ bản sắc văn hóa và trở thành những người lan tỏa tình yêu đối với di sản trong tương lai. Không chỉ học sinh, nhiều phụ huynh cũng nhìn nhận đây là cách giáo dục hiệu quả trong bối cảnh trẻ em ngày càng dành nhiều thời gian cho các thiết bị điện tử.

Học sinh hào hứng trải nghiệm nghề làm tò he tại Trung tâm Văn hóa - Giáo dục Kinh Đô Ngàn Hống.

Chị Nguyễn Thị Hiền, phụ huynh có con tham gia chương trình chia sẻ: “Điều tôi thích nhất là con được rời điện thoại để tự tay làm một sản phẩm. Sau buổi trải nghiệm, cháu về nhà kể rất nhiều về nghề làm tò he, về cách làm gốm và còn hỏi thêm về các làng nghề ở Việt Nam. Tôi nghĩ đây là cách để các con hiểu và yêu văn hóa dân tộc một cách tự nhiên nhất.”

Thực tế cho thấy, một buổi trải nghiệm có thể không đủ để tạo nên một nghệ nhân, nhưng hoàn toàn có thể gieo vào lòng trẻ nhỏ sự tò mò, niềm yêu thích và ý thức trân trọng những giá trị truyền thống. Khi một đứa trẻ biết nâng niu sản phẩm do chính mình làm ra, biết cảm phục sự khéo léo của người nghệ nhân và hiểu rằng mỗi làng nghề đều mang trong mình một câu chuyện văn hóa, đó cũng là lúc những hạt mầm của tình yêu di sản bắt đầu được gieo xuống.

Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, bảo tồn làng nghề không chỉ là gìn giữ những sản phẩm thủ công mà còn là giữ gìn ký ức văn hóa, tri thức dân gian và bản sắc của từng vùng đất. Muốn làm được điều đó, cần có sự chung tay của nghệ nhân, nhà trường, gia đình và các mô hình giáo dục trải nghiệm trong việc đưa di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ.

Từ những khối đất sét, viên bột màu hay tấm mộc bản tưởng chừng giản dị, khoảng cách giữa thế hệ trẻ với làng nghề đang dần được thu hẹp. Và khi tình yêu đối với văn hóa được nuôi dưỡng từ những trải nghiệm đầu đời, đó cũng chính là nền tảng để các giá trị của làng nghề Hà Tĩnh nói riêng và làng nghề Việt Nam nói chung tiếp tục được gìn giữ, phát huy và lan tỏa bền vững trong tương lai./.