Các cụ cao niên ở Chợ Thủ kể rằng, vào khoảng thế kỷ XIX, làn sóng dân di cư từ các tỉnh phía Bắc vào sinh sống ở các tỉnh miền Tây Nam Bộ ngày một đông, ban đầu tập trung ở Gò Công – Tiền Giang, sau đó từng nhóm đi vào các tỉnh khác, trong đó có nhóm vào sinh sống ở những chòm xoài gần bờ sông Cổ Hũ (nay là khu vực làng nghề chạm trổ Chợ Thủ, tọa lạc tại xã Long Điền A, huyện Chợ Mới). Những người di dân đó mang theo nghề mộc rất tinh xảo từ quê cha đất tổ vào vùng đất mới, tìm phương an cư lập nghiệp. Họ truyền nghề lại cho con cháu mình và dạy cả những người có nhu cầu học nghề sống tại địa phương. Lúc đầu nghề mộc chủ yếu làm ra đồ gia dụng phục vụ sinh hoạt gia đình, sau phát triển thêm những công đoạn chạm trổ ngày một sắc sảo và công phu. Dần dần sản phẩm mộc mang đậm dấu ấn chạm trổ điêu luyện, tỉ mỉ và rất riêng của những bàn tay thợ tài hoa Chợ Thủ. Nhiều nghệ nhân của làng nghề nổi tiếng khắp vùng Nam Bộ, được mời đi nhiều nơi để chạm trổ, tạo tác những công trình kiến trúc, thờ tự… Có thể kể đến những nghệ nhân tiêu biểu như: Ông Hồ Xuân Lai (Tư Chia), ông Huỳnh Văn Xíu (Chín Xíu) và ông Huỳnh Văn Vinh (Tám Vinh)…
Nghề mộc và chạm trổ phát triển đã nuôi người dân ăn nên làm ra, xóm thôn từ đó mà hình thành thêm chợ búa, buôn bán những sản phẩm chạm trổ ngày một nhộn nhịp. Một số tư liệu cho rằng, Chợ Thủ là một trong những chợ quan trọng bậc nhất của tỉnh Long Xuyên thời Pháp thuộc và là một trong 12 chợ xuất hiện sớm và sầm uất đáng kể nhất của tỉnh An Giang thuở xưa (trước cả chợ Long Xuyên và chợ Châu Đốc).

Cùng với những biến cố của thời gian, làng nghề chạm trổ ở Chợ Thủ cũng có những lúc thăng trầm. Thời kỳ hưng thịnh của làng nghề có lẽ là những năm 1960 – 1970, khi những công trình kiến trúc tôn giáo trong vùng ra đời ngày một đông, nhu cầu chạm trổ, sơn son thiếp vàng những bao lam, thành vọng, công trình thờ tự ngày một nhiều; bên cạnh đó đội ngũ thương lái đông đảo từ Tiền Giang – Mỹ Tho (thường gọi là lái Định Tường) đến Chợ Thủ mua đồ gỗ, theo các sông và kinh rạch đi bán khắp các tỉnh Nam Bộ đã góp phần cho làng nghề chạm trổ Chợ Thủ phát triển, phong phú và đa dạng.
Tuy nhiên cũng có những năm làng nghề tưởng chừng như mai một, khi nhu cầu những sản phẩm gỗ chạm trổ công phu giảm mạnh. Đội ngũ thợ chạm trổ phải đi nhiều nơi kiếm sống hoặc bám lại địa phương chuyển sang nghề khác.

Đến những năm gần đây, do nhu cầu sử dụng đồ gỗ trang trí nội thất phát triển, kéo theo sự phát triển của chạm trổ nhằm đáp ứng nhu cầu và thị hiếu người tiêu dùng. Làng nghề chạm trổ Chợ Thủ dần hồi sinh và phát triển mạnh trở lại. Đặc biệt là từ khi Ủy ban Nhân dân tỉnh An Giang có quyết định công nhận làng nghề chạm trỗ Chợ Thủ là làng nghề thủ công truyền thống vào tháng 12 năm 2006, thể hiện sự quan tâm tích cực và ban hành nhiều cơ chế, chính sách hỗ trợ cho sự phát triển của làng nghề như: hỗ trợ 50% chi phí mua sắm máy móc thiết bị làm nghề, hỗ trợ 30% lãi suất tiền vốn để phát triển nghề, bên cạnh đó, tỉnh còn đầu tư hơn 500 triệu đồng để kéo lưới điện 3 pha về cho làng nghề hoạt động...

Với những điều kiện thuận lợi về truyền thống, nhu cầu sản phẩm và sự quan tâm của địa phương đã kích thích làng nghề phát triển. Cùng với quy luật vận động của xã hội, sản phẩm chạm trổ gỗ đòi hỏi ngày một nhiều hơn, phong phú và đa dạng hơn về số lượng lẫn chất lượng; đặt ra cho làng nghề những thách thức lớn. Trước tình hình đó, những người tâm huyết với nghề đã mạnh dạn đầu tư vốn để mua sắm thêm máy móc, trang thiết bị phục vụ cho việc chạm trổ. Một số cơ sở chạm trổ lớn bắt đầu mua sắm máy chạm trổ 3D tự động hóa (CNC) và chuẩn bị nhân lực điều khiển máy để nhanh chóng đưa vào sử dụng. Kết quả thật đáng phấn khởi, đã góp phần rút ngắn 2/3 công đoạn và 75% thời gian tạo ra sản phẩm, giảm gần 70% công thợ thủ công. Sản phẩm do máy CNC tạo ra có độ đối xứng cao, mẫu mã phong phú và đa dạng… Tuy nhiên, việc sử dụng máy CNC vào chạm trổ cũng đặt ra cho làng nghề không ít những khó khăn, thách thức.

Với giá thành từ 200 triệu đồng đến 300 triệu đồng mỗi chiếc máy CNC, thì quả là một nguồn vốn đầu tư không nhỏ với những người thợ thủ công truyền thống. Đó là chưa kể đến việc những người thợ xưa nay quen vẽ tay, chạm tay trên từng thớ gỗ nay phải thiết kế, lập trình phần mềm và vận hành một hệ thống máy móc với nhiều công đoạn phức tạp, quả thật không phải là việc dễ dàng. Để sử dụng được một chiếc máy CNC đòi hỏi người thợ chạm ngoài việc nắm chắc nghề còn phải có kiến thức về công nghệ thông tin và cơ khí. Đó là chưa kể đến việc sửa chữa máy khi cần thiết và thiết kế những lập trình trên máy vi tính theo yêu cầu sản phẩm của khách hàng.

Trước những khó khăn đó, nhiều thanh niên trong làng nghề đã không ngại đi nhiều nơi học hỏi kinh nghiệm sử dụng máy CNC. Anh Nguyễn Ngọc Sơn, ngụ ở ấp Long Định, xã Long Điền A (huyện Chợ Mới, An Giang) cho biết, với kiến thức học được ở nhà trường về công nghệ thông tin, anh đi nhiều nơi vừa làm vừa học hỏi thêm cách sử dụng máy và tạo lập chương trình. Đến nay anh đã tự tạo mới được các chương trình cho máy; đồng thời anh còn chia sẻ chương trình, dạy lại cho các anh em trong làng nghề. Nhờ những thanh niên chí thú lập nghiệp như anh Sơn, đến nay cơ bản những cơ sở có máy CNC trong làng nghề đều sử dụng thành thạo được máy, góp phần vừa làm phong phú đa dạng mẫu mã, vừa tăng thêm số lượng, rút ngắn thời gian cho ra sản phẩm. Nếu khởi đầu từ năm 2015, làng nghề chạm trổ Chợ Thủ chỉ có 6 máy chạm khắc gỗ tự động CNC, thì đến cuối năm 2017 đã tăng lên hơn 20 máy.

Trong thời gian sử dụng, nhiều xưởng gặp khó khăn khi máy CNC cần bảo trì, sửa chữa; phải chuyên chở máy đến TP. Hồ Chí Minh hoặc mướn thợ từ TP. Hồ Chí Minh đến thực hiện, tốn kém nhiều chi phí và thời gian. Từ đó ông Nguyễn Ngọc Minh (chủ cơ sở chạm trổ Thanh Thoại, ở ấp Long Định, xã Long Điền A, huyện Chợ Mới, An Giang) thông qua quá trình vừa vận hành máy vừa tìm hiểu, nghiên cứu, ông Minh đã học cách tự sửa chữa máy CNC. Ngoài ra ông Minh còn cho ra đời những chiếc máy CNC cải tiến, lắp ráp tại chỗ, giảm chi phí nhưng vẫn đáp ứng đầy đủ các nhu cầu hoạt động của máy.

Ông Minh cho biết, trong quá trình sử dụng máy CNC, ông mày mò nghiên cứu sản phẩm và học hỏi thêm kiến thức từ sách báo, các trang mạng để cải tiến lại mũi khoan, cách thức hoạt động sao cho phù hợp và làm tăng độ tinh xảo cho các sản phẩm. Ông tự học cách sửa chữa mà mua sắm các linh kiện để lắp ráp tại chỗ, rút ngắn chi phí. Vậy là sau nhiều năm thử nghiệm, ông đã lắp ráp thành công chiếc máy CNC đầu tiên để sử dụng trong cơ sở của gia đình. Sau đó ông lắp ráp thêm nhiều sản phẩm nữa cho bà con trong làng nghề sử dụng. Đến nay ông đã ráp hơn 60 chiếc máy CNC cho các cơ sở chạm trổ trong và ngoài làng nghề. Mỗi chiếc máy CNC do ông Minh lắp ráp có giá thành thấp hơn từ 25 đến 35% so với giá thành của máy trên thị trường. Ngoài ra, ông Minh còn bảo trì, sửa chữa cho những máy CNC trên địa bàn; sáng tạo ra những lập trình mới, giảm bớt những hạn chế của việc chạm máy, và làm phong phú thêm những mẫu mã chạm trổ cho làng nghề.

Bên cạnh những ưu thế về thời gian và số lượng, thì máy chạm tự động CNC cũng có những hạn chế về tính nghệ thuật và chi tiết của sản phẩm. Với những khách hàng thiên về tính mỹ thuật và độ tinh xảo của sản phẩm, họ cho rằng những sản phẩm chạm bằng máy CNC được ưu thế rút ngắn thời gian và tăng về số lượng so với chạm thủ công, nhưng lại thấp về giá trị nghệ thuật. Những chi tiết máy chạm còn thô và không có độ sắc nét cao, thiếu hồn của sự tạo tác nghệ thuật. Những bàn tay tài hoa, những sản phẩm mang hồn cốt của người thợ Chợ Thủ sẽ còn không, khi người thợ chỉ cần lập trình trên máy vi tính và máy sẽ tự động hóa toàn bộ?

Trước câu hỏi ấy, một số người thợ tâm huyết với nghề đã tìm biện pháp giữ lại việc chạm thủ công cho sản phẩm, mặc dù do phải tốn nhiều công sức và thời gian nên tiền công cho mỗi sản phẩm chạm thủ công luôn cao hơn so với chạm máy. Từ đó, hình thành các cơ sở chuyên chạm thủ công hoặc bên cạnh chạm máy tự động vẫn chạm thủ công tùy theo khách hàng yêu cầu. Anh Nguyễn Văn Minh, ở ấp Long Thuận 1, xã Long Điền A, cho biết, cơ sở của anh từ trước đến nay chỉ chuyên chạm thủ công, học trò anh dạy đều phải thành thạo chạm tay, anh mới cho học sang chạm máy tự động. Một phần là để giữ nghề, một phần để học trò không bị lãng quên cái gốc của làng nghề. Không chỉ anh Minh, mà nhiều nghệ nhân khác trong làng nghề cũng có thói quen giữ nghề như vậy. Vậy nên bên cạnh những cơ sở chạm khắc gỗ bằng máy CNC, vẫn còn có những tiếng đục tách của những người thợ thủ công, một thời làm nên tiếng tăm của làng nghề và những người trẻ kế tục đam mê, nhiệt huyết…

Trong tâm thức của nhưng người thợ chạm trổ gỗ Chợ Thủ, nghề chạm không chỉ là nghề mà còn là cái nghiệp. Thợ Chợ Thủ cho rằng, trong những năm tháng khó khăn nhất, nghề đã nuôi họ sống thì trong những lúc khá giả họ phải giữ gì, truyền dạy và nuôi lấy cái nghề truyền thống của tổ tiên mình. Với truyền thống của làng nghề, từ xưa đến nay những người thợ chạm gỗ Chợ Thủ rất nhiệt tình nhận học trò và dạy hết lòng những kinh nghiệm mình biết; không những không lấy tiền học phí mà nhiều người thầy còn nuôi luôn học trò tại cơ sở trong suốt thời gian học. Đến lúc thực hành được sản phẩm thì trả tiền công như bao người làm khác cho đến lúc ra nghề, ngót cũng từ một năm rưỡi đến ba năm.

Ngày nay, đến với làng nghề chạm khắc gỗ Chợ Thủ, chúng ta không khỏi ngạc nhiên khi thấy những thanh niên còn rất trẻ nhưng đã có nhiều năm trong nghề. Không ít em vừa đi học vừa tranh thủ thời gian rảnh rỗi học chạm vì đam mê, sau vì thấy nghề nuôi sống được nên tiếp tục theo nghề. Cũng không ít phụ nữ hoặc những người lớn tuổi, tranh thủ những thì giờ nhàn rỗi nhận thực hiện chạm những công đoạn nhỏ hoặc gia công những chi tiết cho sản phẩm. Theo một thống kê sơ bộ, làng nghề chạm trổ Chợ Thủ bao gồm xã Long Điền A và một phần các xã lân cận, riêng trên địa bàn xã Long Điền A đã có trên 300 cơ sở với trên 1.000 hộ theo nghề chạm trổ. Làng nghề đã góp phần giải quyết việc làm cho hơn 2.300 lao động trực tiếp và gần 1.300 lao động gián tiếp-phụ trợ, chiếm gần 60% dân số vùng này. Thu nhập của lao động trong làng nghề giao động từ 2 triệu đồng đến 6 triệu đồng/tháng.

Sự phát triển của khoa học kỹ thuật kéo theo không ít làng nghề thủ công truyền thống dần bị mai một và lãng quên. Nhiều năm trước, các nghệ nhân cao niên trong nghề chạm trổ Chợ Thủ nơm nớp lo âu làng nghề sẽ mất đi những bàn tay tài hoa khi máy móc đã dần làm thay hết những công đoạn chạm trổ. Tuy nhiên, ngày nay đến Chợ Thủ, chúng ta sẽ không khỏi cảm thấy vui mừng. Một phần, mừng vì làng nghề có thêm nhiều cơ sở chạm trổ với máy móc trang thiết bị hiện đại. Phần khác mừng vì làng nghề vẫn còn đâu đó tiếng đục chạm tay “lách cách” của những người trẻ yêu nghề, hết lòng gìn giữ những giá trị cao đẹp, tinh xảo, tài hoa mà từ lâu đã vang danh khắp Nam Kỳ lục tỉnh.

“Long Điền Chợ Thủ quê anh,
Trai chuyên làm tủ, gái sành cưởi canh”
(Trích: Nam Kỳ phong tục nhơn vật diễn ca – tác giả Nguyễn Liên Phong).

Bài và ảnh Lê Quang Trạng - Hoàng Lâm