Từ chỗ tự sản xuất, tự tiêu thụ, làm quà biếu, sản phẩm chiếu Cà Hom - Bến Bạ dần dần nổi tiếng, trở thành hàng hóa từ những năm 1940 và được nhiều người biết đến trong những năm 1960 cho đến nay bởi chất lượng chiếu vùng này vượt hẳn các sản phẩm cùng loại.

Làng nghề chiếu Cà Hom - Bến Bạ thuộc xã Hàm Tân được người dân nơi đây duy trì và phát triển gần 100 năm nay. Tháng 12 năm 2014, làng nghề được Ủy ban nhân dân tỉnh Trà Vinh công nhận làng nghề dệt chiếu. Có thể nói, làng nghề chiếu Cà Hom là một thương hiệu chiếu uy tín trên thị trường các tỉnh Nam bộ với nhiều chủng loại như chiếu trắng, chiếu màu, chiếu in hoa, in chữ… mà đặc biệt chiếu hoa tại đây được nhiều người tiêu dùng biết đến và sản phẩm có mặt hầu hết ở các tỉnh trong vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Trong đó, chiếu hoa với 05 màu chủ đạo là trắng, đỏ, xanh, vàng và tím, hình ảnh hay hoa văn thường được các nghệ nhân chọn lựa rất công phu cho từng sản phẩm của mình, phù hợp với thị hiếu theo yêu cầu của từng khách hàng hoặc của các thương lái đến đặt hàng. Đặc biệt, đối với chiếu hoa dệt 02 mặt, hiện nay tại làng nghề dệt chiếu Hàm Tân chỉ còn khoảng vài nghệ nhân là thực hiện được.

Nghệ nhân Ngô Thị Pho đã ngoài 80 tuổi ở ấp Chợ, xã Hàm Tân là một trong những nghệ nhân còn giữ được kỹ thuật dệt chiếu hai mặt độc đáo. Nghệ nhân Ngô Thị Pho cho biết: Hiện nay, bản thân còn đang lưu giữ 03 sản phẩm là những chiếc chiếu hoa hai mặt, trong này có 01 chiếc được dệt để dâng cho chùa làm phước với tiết tấu hoa văn là hình ảnh 05 ngôi chùa tháp khổ 4 mét x 01 mét; để có được sản phẩm này, nghệ nhân Ngô Thị Pho phải mất gần 03 tháng trời miệt mài từ khâu chọn lát, vót và xử lý màu…bình quân để có 01 mét chiếu sẽ cần khoảng 700-800 sợi lát.

Làm chiếu tại làng nghề chiếu Cà Hom - Bến Bạ

Bên cạnh đó, các nghệ nhân dệt chiếu nơi đây cũng chia sẻ bí quyết để có một đôi chiếu hoa đẹp và bền: Trước tiên phải chọn nguyên liệu là cây lát cho thật già, sau đó chọn lựa chiều dài của lát để phù hợp với khổ chiếu cần dệt. Lát được phân cỡ xong, rửa sạch; sau đó sẽ tiến hành vót lát bằng lưỡi dao thật sắc và nhỏ, công việc này đòi hỏi có nhiều thành viên trong gia đình tham gia mới đảm bảo được một lượng lát lớn đủ dệt trong nhiều ngày. Mỗi cọng lát sau khi vót và phơi khô, có kích cỡ to bằng khoảng chân nhan. Giai đoạn sử dụng màu để luộc những cọng lát phải đảm bảo được độ nóng của nước màu, lửa quá to hay quá nhỏ sẽ dễ làm cho lát bị chín nhừ hay không thấm màu.

Hiện nay, nghề dệt chiếu hoa còn rất ít trong các gia đình làm nghề dệt chiếu truyền thống ở Hàm Tân, bởi do việc dệt chiếu hoa đòi hỏi sự công phu, tỉ mỉ. Tuổi thọ của chiếu hoa từ 04-05 năm và đảm bảo chiếu không bị đổ lông, phai màu, giòn gãy; tuy nhiên, giá thành bán trên thị trường đối với chiếu hoa không cao, nên không thu hút người dệt. Mặt khác việc dệt chiếu hoa chỉ tập trung rộ vào thời điểm cuối năm hoặc các dịp Tết cổ truyền của bà con người Kinh và Khmer.

Thông thường mỗi ngày một gia đình có 02 người dệt được 01 đôi chiếu hoa khổ 2m x 1,6m, với giá bán hiện nay từ 80-100 ngàn đồng, trừ chi phí còn lãi khoảng 60-70 ngàn đồng. Hiện nay, có khoảng 400 hộ sinh sống với nghề dệt chiếu truyền thống, qua đó đã góp phần giải quyết việc làm cho hơn 1.500 lao động ở các khâu: trồng lát, sơ chế nguyên liệu lát, dệt và tiêu thụ.

Trung bình hàng năm làng chiếu cung cấp ra ngoài thị trường khoảng trên dưới 150.000 đôi chiếu và công việc dệt chiếu của người dân nơi đây diễn ra thường xuyên; nhưng nhộn nhịp nhất là thời điểm trước Tết Nguyên đán khoảng 02 tháng.

Trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nghề dệt chiếu ở xã Hàm Tân cũng đang dần chuyển mình theo phương thức và công nghệ mới, từng bước được khép kín từ khâu nguyên liệu cây lát. Sợi ny lon, phẩm màu công nghiệp đã thay thế dây bố, dây tra, nước dang, nước nghệ. Qua đó, đã góp phần rất lớn trong việc tạo ra nguồn thu nhập không nhỏ cho người dân vùng nông thôn lúc nông nhàn với nghề dệt chiếu. Tuy nhiên, theo lãnh đạo chính quyền địa phương, để làng nghề phát triển bền vững, các ngành chức năng cần xem xét đầu tư vốn xây dựng cơ sở hạ tầng, máy móc thay cho làm bằng thủ công; giảm chi phí trong khâu vận chuyển; tìm thị trường tiêu thụ sản phẩm cho làng nghề….

Rất mong Nhà nước và các cơ quan chức năng dành nhiều sự quan tâm để ổn định và phát triển làng chiếu Cà Hom - Bến Bạ cũng như các làng nghề thủ công truyền thống khác trên đất Trà Vinh.

Bài và ảnh Lê Quỳnh