Trầm tích lịch sử của làng nghề Châu Khê

Châu Khê xưa được tạo lập từ thế kỷ XII có tên gọi ban đầu là Chu Xá Trang. Đây là một làng cổ thuộc Tả ngạn Sông Cửu An, quê hương của nhiều danh nhân, nghệ nhân kim hoàn nổi tiếng cả nước.

Đến thế kỷ XV (1460–1497), Thượng thư Bộ Lại Lưu Xuân Tín được triều đình giao đúc bạc nén làm tiền tệ tại kinh thành Thăng Long. Ông đưa người làng lên lập “Xưởng Đúc”, đặt nền móng cho nghề kim hoàn và hình thành cộng đồng thợ Châu Khê tại phố Hàng Bạc (Hà Nội ngày nay). Với công lao ấy, ông được suy tôn là Tổ nghề của làng.

Ban đầu, người Châu Khê chủ yếu đúc bạc thỏi, bạc nén phục vụ lưu hành tiền tệ, nhưng dần chuyển sang chế tác trang sức và mỹ nghệ, thể hiện sự thích ứng của làng nghề qua từng thời kỳ lịch sử.

Một số kỹ thuật trong chế tác trang sức vàng bạc tại làng nghề Châu Khê

Đầu thế kỷ XIX, dưới triều Nguyễn, khi việc đúc bạc của triều đình được chuyển vào kinh đô Huế, nhiều thợ Châu Khê vẫn ở lại Thăng Long, tiếp tục phát triển nghề chế tác trang sức. Cùng với thợ các làng Định Công (Hà Nội) và Đồng Xâm (Hưng Yên), họ góp phần hình thành nên phường kim hoàn sầm uất tại phố Hàng Bạc.

Độc đáo nghệ thuật kim hoàn

Từ xa xưa, sản phẩm vàng bạc Châu Khê không chỉ giữ vai trò trong lưu thông tiền tệ mà còn là dấu hiệu thể hiện thân phận và vị thế xã hội. Những vật phẩm như: vương miện, cân đai, chén vàng, đĩa ngọc… từng hiện diện trong không gian cung đình và đời sống quan lại đã góp phần tạo nên hệ thống biểu tượng của quyền lực và trật tự xã hội phong kiến.

Bên cạnh đó, các loại trang sức như trâm cài, vòng xuyến, nhẫn ngọc, hoa tai… đã tôn vinh vẻ đẹp đài các, quyền quý của hoàng hậu, công chúa và tầng lớp quý tộc. Mỗi chi tiết đều phản ánh trình độ thẩm mỹ tinh tế và kỹ thuật chế tác điêu luyện của người thợ kim hoàn.

Trang sức kiềng vàng của cơ sở chế tác Binh Nụ tại làng nghề Châu Khê.

Nghệ nhân Phạm Minh Tiến – người dành trọn tâm huyết cho nghề vàng bạc Châu Khê khia sẻ: “Sản phẩm mỹ nghệ vàng bạc Châu Khê từ xưa đã được các hoàng hậu, công chúa và tầng lớp tiểu thư đài các ưa chuộng bởi vẻ đẹp tinh tế, rất phù hợp với phụ nữ. Ngày nay, hầu như chị em nào cũng sở hữu những món trang sức như hoa tai, dây chuyền (càng nhỏ, càng thanh mảnh càng đẹp), lắc tay… Đây vẫn là những sản phẩm được phụ nữ Việt Nam đặc biệt yêu thích.”

Nếu trong cung đình, vàng bạc là biểu tượng của quyền lực và đẳng cấp, thì trong đời sống thường nhật, qua bàn tay người thợ Châu Khê lại trở thành một phần quen thuộc tôn vinh nét đẹp duyên dáng của người phụ nữ Việt Nam.

Từ đôi khuyên nụ, sợi dây chuyền, đến chiếc lắc tay, kiềng, nhẫn với các họa tiết hoa lá cách điệu tinh tế, đính những viên đá quý, mỗi món trang sức không chỉ làm đẹp mà còn gắn với những dấu mốc quan trọng của đời người. Có khi trở thành của hồi môn, vật tích lũy cho tương lai, hay kỷ vật gia đình được lưu giữ qua nhiều thế hệ, thậm chí là vật hộ thân theo quan niệm dân gian.

Dây chuyền bạc hoa văn trái tim của cơ sở chế tác Binh Nụ tại làng nghề Châu Khê.

Sản phẩm trang sức dành cho phái nữ

Không chỉ dành riêng cho phái nữ, trang sức của làng còn đáp ứng nhu cầu của nam giới với phong cách mạnh mẽ, dứt khoát. Nếu trang sức nữ thiên về sự mềm mại, kín đáo thì trang sức nam thường có kích thước lớn hơn, đường nét chắc khỏe hơn, với các họa tiết rồng hoặc hình học mang tính uy nghi và bản lĩnh. Chính sự khác biệt ấy cho thấy khả năng thích ứng linh hoạt của nghề kim hoàn Châu Khê trong việc đáp ứng nhu cầu của thị trường.

Sản phẩm trang sức dây chuyền bạc dành cho nam giới tại làng nghề Châu Khê

Làng nghề trong vận hội phát triển mới

Hiện nay, nghề kim hoàn vẫn giữ vai trò chủ đạo trong cơ cấu kinh tế của làng Châu Khê, với khoảng 98% hộ gia đình tham gia sản xuất, tạo việc làm ổn định cho hàng trăm lao động tại địa phương. Các chi hội nghề nghiệp của thợ kim hoàn tại địa phương và Hà Nội tiếp tục được duy trì, góp phần gắn kết cộng đồng và gìn giữ truyền thống.

Kỹ thuật chế tác vàng bạc tinh xảo của làng nghề Châu Khê tạo ra nhiều sản phẩm đạt chất lượng

Từ sau công cuộc đổi mới năm 1986, làng nghề vàng bạc Châu Khê từng bước phát triển mạnh mẽ. Nhiều nghệ nhân được Hiệp hội Làng nghề Việt Nam vinh danh, nhiều sản phẩm đạt chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu trong nước và mục tiêu hướng tới thị trường quốc tế. Người thợ hôm nay không chỉ giữ gìn kỹ thuật truyền thống mà còn chủ động đổi mới, nâng cao tay nghề để thích ứng với thị trường hiện đại.

Trong bối cảnh hội nhập, bên cạnh những thành tựu đạt được, việc xây dựng cơ chế, chính sách phù hợp nhằm bảo tồn và phát triển bền vững nghề thủ công truyền thống sẽ là yếu tố then chốt để làng nghề vàng bạc Châu Khê tiếp tục phát huy giá trị và khẳng định vị thế trong giai đoạn phát triển mới./.