Giữ nghề dệt truyền thống giữa những đổi thay

Tại bản Pa Xa Lào, xã Pa Thơm, tỉnh Điện Biên, nghề dệt thổ cẩm từ lâu đã trở thành một phần trong đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc Lào. Trước đây, những tấm vải được dệt chủ yếu phục vụ sinh hoạt gia đình. Đặc biệt, với phụ nữ Lào, sản phẩm tự tay dệt còn là món quà hồi môn mang theo khi về nhà chồng, thể hiện sự khéo léo và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của đời sống hiện đại, nghề dệt truyền thống dần đứng trước nguy cơ mai một khi ngày càng ít người trẻ biết sử dụng khung cửi và thực hiện các công đoạn dệt thủ công.

Trước thực trạng đó, năm 2020, được sự vận động của chính quyền địa phương, những người phụ nữ trong bản đã cùng nhau thành lập Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Pa Thơm. Hợp tác xã ban đầu có 9 thành viên, đều là phụ nữ dân tộc Lào, do bà Lò Thị Vân làm Giám đốc, với mong muốn vừa bảo tồn nghề truyền thống, vừa tạo việc làm tại chỗ.

“Nghề dệt thổ cẩm đã gắn bó với người Lào chúng tôi qua nhiều thế hệ, nhưng giờ lớp trẻ ít ai còn biết làm. Nghĩ vậy, tôi và mấy chị em quyết tâm khởi nghiệp, vừa giữ nghề, vừa tạo việc làm cho phụ nữ trong bản”, bà Vân chia sẻ.

Nghệ nhân trình diễn kỹ thuật dệt thổ cẩm truyền thống trên khung cửi.

Từ những khung cửi quen thuộc, các thành viên hợp tác xã từng bước khôi phục kỹ thuật dệt, gìn giữ những hoa văn đặc trưng, đồng thời phát triển sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu thị trường.

Thổ cẩm Pa Thơm nổi bật với chất liệu sợi bông, sợi tơ tằm cùng các họa tiết truyền thống như voi, rồng, chim muông và hoa lá. Khăn thường được dệt trên nền màu sẫm, kết hợp những họa tiết chính và phụ sắp xếp theo chiều ngang, tạo nên nét riêng về bố cục và màu sắc.

Nhiều mẫu hoa văn được phục dựng từ ký ức và kinh nghiệm của các nghệ nhân cao tuổi. Mỗi đường nét trên tấm vải không chỉ thể hiện sự tỉ mỉ, khéo léo của người thợ mà còn phản ánh đời sống sinh hoạt, tín ngưỡng và quan niệm thẩm mỹ của cộng đồng người Lào.

Khăn thổ cẩm Pa Thơm với những họa tiết, màu sắc đặc trưng của đồng bào dân tộc Lào.

OCOP mở hướng phát triển sinh kế từ nghề truyền thống

Năm 2023 đánh dấu bước chuyển quan trọng khi sản phẩm khăn thổ cẩm Pa Thơm được công nhận đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh. Cùng năm, nghề dệt Pa Thơm được công nhận là làng nghề truyền thống cấp tỉnh. Những kết quả này ghi nhận nỗ lực duy trì sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và từng bước tháo gỡ khó khăn về vốn, quản lý cũng như thị trường tiêu thụ.

Theo bà Lò Thị Vân, chứng nhận OCOP giúp sản phẩm có thêm lợi thế khi tiếp cận khách hàng, đồng thời củng cố niềm tin của người tiêu dùng về nguồn gốc và chất lượng. Đối với các thành viên hợp tác xã, đây cũng là động lực để tiếp tục gắn bó với nghề.

Bên cạnh đó, năm 2024, nghệ thuật trang trí trên trang phục của người Lào được công bố trong danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, góp phần khẳng định giá trị văn hóa truyền thống mà cộng đồng đang gìn giữ.

Lễ công bố và trao giấy chứng nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với nghệ thuật trang trí trên trang phục của người Lào, năm 2024.

Không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc, nghề dệt thổ cẩm còn mang lại nguồn thu nhập cho phụ nữ địa phương. Từ công việc chủ yếu thực hiện lúc nông nhàn, hoạt động sản xuất tại hợp tác xã đã giúp nhiều thành viên có thu nhập khoảng 4–8 triệu đồng mỗi tháng.

Cùng với việc duy trì sản xuất, Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Pa Thơm từng bước mở rộng thị trường. Các sản phẩm đã được giới thiệu tại Hà Nội, TP.HCM, Quảng Ninh, Thanh Hóa và tham gia một số hội chợ thương mại tại Lào, Trung Quốc. Thông qua các hoạt động xúc tiến thương mại, sản phẩm có thêm cơ hội tiếp cận người tiêu dùng, đồng thời quảng bá nét đẹp văn hóa của đồng bào dân tộc Lào đến du khách trong và ngoài nước.

Sản phẩm khăn thổ cẩm được giới thiệu tới đại biểu tại một hoạt động quảng bá, xúc tiến thương mại.

Để đáp ứng thị hiếu ngày càng đa dạng, các thành viên hợp tác xã tiếp tục cải tiến mẫu mã, phát triển thêm khăn quàng cổ, túi xách và đồ lưu niệm nhỏ gọn. Việc kết hợp hoa văn truyền thống với công năng sử dụng hiện đại giúp sản phẩm nâng cao tính ứng dụng, mở rộng khả năng tiếp cận thị trường. Bên cạnh các hội chợ, triển lãm, việc quảng bá trên nền tảng số cũng mở thêm cơ hội kết nối khách hàng, đưa thổ cẩm Pa Thơm vượt ra khỏi phạm vi bản làng.

Từ những tấm vải từng được gìn giữ như của hồi môn, thổ cẩm Pa Thơm đang dần khẳng định giá trị văn hóa và kinh tế. Chứng nhận OCOP 3 sao không chỉ ghi nhận nỗ lực của những người phụ nữ dân tộc Lào mà còn tạo nền tảng để nghề dệt truyền thống tiếp tục phát triển, góp phần bảo tồn bản sắc và tạo sinh kế cho người dân vùng biên giới Điện Biên.