Dấu ấn làng nghề trong từng sản phẩm

Thôn Thiết Úng, xã Thư Lâm, thành phố Hà Nội từ lâu được biết đến với nghề mộc và chạm khắc gỗ truyền thống, gắn với không gian văn hóa Kinh Bắc – Thăng Long. Theo tư liệu địa phương, nghề gỗ nơi đây có dấu tích từ thời Hậu Lê, được trao truyền qua nhiều thế hệ và trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa, kinh tế của cộng đồng. Nhà thờ Tổ nghề cùng hệ thống đình, chùa và di tích trong làng là những không gian lưu giữ ký ức, tín ngưỡng và truyền thống của người làm nghề.

Từ kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ, người thợ Thiết Úng đã tạo tác nên nhiều dòng sản phẩm phong phú như tượng gỗ, tượng thờ, hoành phi, câu đối, bàn ghế, tủ, tranh chạm và phù điêu. Mỗi sản phẩm không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng, trang trí hay thờ tự mà còn thể hiện trình độ kỹ thuật, óc thẩm mỹ và sự sáng tạo của người nghệ nhân.

Giá trị của gỗ mỹ nghệ Thiết Úng nằm ở sự kết hợp giữa kỹ thuật chế tác, khả năng xử lý chất liệu và nét tinh tế trong từng đường chạm. Đằng sau mỗi tác phẩm là quá trình lựa chọn gỗ, nghiên cứu kiểu dáng, tạo hình và hoàn thiện đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ. Dấu ấn riêng của từng nghệ nhân, từng cơ sở sản xuất cũng góp phần làm nên sự đa dạng của sản phẩm làng nghề.

Nghệ nhân đổi mới để nâng tầm giá trị gỗ mỹ nghệ

Gắn bó với nghề truyền thống, Nghệ nhân Ưu tú Đỗ Văn Cường, Hội trưởng Hội Làng nghề gỗ mỹ nghệ truyền thống thôn Thiết Úng, là một trong những người tích cực gìn giữ và phát triển nghề chạm khắc gỗ tại địa phương.

Nghệ nhân Đỗ Văn Cường bên những sản phẩm gỗ mỹ nghệ được chế tác tại làng nghề Thiết Úng, xã Thư Lâm, Hà Nội.

Theo ông Cường, để tạo ra một sản phẩm có sức cạnh tranh, người thợ không thể chỉ dựa vào kỹ thuật chế tác mà cần chú trọng ngay từ khâu hình thành ý tưởng, nghiên cứu kiểu dáng và lựa chọn hướng thiết kế. Việc tìm tòi, học hỏi và cập nhật nhu cầu thị trường giúp sản phẩm tránh lặp lại những mẫu mã quen thuộc, đồng thời vẫn giữ được nét đặc trưng của nghề truyền thống.

Đây cũng là định hướng mà cơ sở gỗ mỹ nghệ Cường Hồng đang theo đuổi. Bên cạnh những sản phẩm chạm khắc quen thuộc, cơ sở chú trọng đa dạng hóa mẫu mã, nghiên cứu các dòng quà tặng có kích thước nhỏ gọn, phù hợp với nhu cầu sử dụng và biếu tặng hiện nay. Những hình tượng gần gũi với văn hóa Việt Nam như hoa sen, quả mít được lựa chọn làm nguồn cảm hứng sáng tạo, góp phần tạo nên nét riêng cho sản phẩm.

Các tác phẩm gỗ mỹ nghệ được trưng bày với kiểu dáng, đường nét chạm khắc đa dạng.

Một số sản phẩm của cơ sở Cường Hồng đã được chứng nhận OCOP. Theo ông Cường, việc tham gia chương trình giúp cơ sở tiếp cận các tiêu chí đánh giá, có thêm cơ sở để rà soát chất lượng, hoàn thiện sản phẩm và xây dựng uy tín trên thị trường.

Đối với các sản phẩm thủ công truyền thống, OCOP không chỉ là cơ hội quảng bá mà còn đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng, hoàn thiện mẫu mã và phát triển câu chuyện sản phẩm. Khi giá trị văn hóa được thể hiện rõ ràng, sản phẩm có thêm lợi thế trong tiếp cận người tiêu dùng, đặc biệt ở phân khúc quà tặng lưu niệm và quà tặng văn hóa.

Từ cải tiến thiết kế đến phát triển sản phẩm OCOP, những nỗ lực của cơ sở Cường Hồng cho thấy hướng đi của làng nghề không chỉ nằm ở việc bảo tồn kỹ thuật cũ, mà còn ở khả năng chuyển hóa tinh hoa truyền thống thành những sản phẩm phù hợp với đời sống hiện đại. Đây cũng là tiền đề để gỗ mỹ nghệ Thiết Úng từng bước mở rộng thị trường, hướng tới khách hàng ngoài địa phương và cơ hội tiếp cận thị trường quốc tế.

Giữ nghề bằng đào tạo và tạo sinh kế bền vững

Bảo tồn nghề gỗ mỹ nghệ Thiết Úng không chỉ là gìn giữ kỹ thuật chạm khắc mà còn là duy trì đội ngũ thợ lành nghề và tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp nối truyền thống.

Hiện nay, ông Đỗ Văn Cường cùng một số nghệ nhân tham gia đào tạo nâng cao tay nghề cho lớp học gồm 35 học viên, trong đó có 14 nữ và 21 nam. Lớp học được triển khai từ chủ trương của thành phố, do Sở Công Thương và Trung tâm Khuyến công thực hiện, phối hợp với Phòng Kinh tế xã Thư Lâm tổ chức.

Theo ông Cường, truyền nghề là trách nhiệm của những người đã gắn bó lâu năm với nghề. Tuy nhiên, để người trẻ thực sự lựa chọn và gắn bó với công việc này, đào tạo kỹ thuật thôi chưa đủ. Điều quan trọng là tạo được việc làm ổn định, bảo đảm thu nhập và mở ra cơ hội phát triển cho người thợ.

Một trong những trăn trở của ông là nghệ nhân và thợ giỏi chưa phải lúc nào cũng nhận được sự đãi ngộ tương xứng với công sức, kinh nghiệm và đóng góp của mình. Khi thu nhập từ nghề chưa bảo đảm cuộc sống, một bộ phận lao động có tay nghề có thể chuyển sang công việc khác. Trong khi đó, người trẻ có nhiều lựa chọn nghề nghiệp, khiến việc thu hút lực lượng kế cận trở thành thách thức đối với làng nghề.

Bên cạnh nhân lực, đầu ra sản phẩm cũng là vấn đề cần quan tâm. Ông Cường mong muốn có thêm những chính sách hỗ trợ phù hợp, giúp các cơ sở sản xuất tháo gỡ khó khăn, tiếp cận nguồn lực và mở rộng thị trường. Cùng với đó, việc xây dựng định hướng phát triển du lịch trải nghiệm sẽ tạo cơ hội để du khách trực tiếp tìm hiểu quy trình chế tác, quan sát bàn tay người thợ và cảm nhận giá trị văn hóa gửi gắm trong mỗi sản phẩm.

Mở rộng thị trường từ nền tảng số đến du lịch làng nghề

Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển, các nền tảng trực tuyến đang mở thêm cơ hội quảng bá cho sản phẩm gỗ mỹ nghệ Thiết Úng. Ông Cường từng gặp một vị khách người Thái Lan dù hai bên gặp khó khăn trong giao tiếp do bất đồng ngôn ngữ. Qua tìm hiểu, ông biết vị khách đã tiếp cận sản phẩm của mình thông qua Facebook và Pinterest.

Trải nghiệm này giúp ông nhận ra sức mạnh của nền tảng số trong việc đưa sản phẩm làng nghề vượt khỏi giới hạn địa lý. Với những sản phẩm giàu tính thủ công và bản sắc văn hóa, hình ảnh trực quan, video giới thiệu quy trình chế tác và câu chuyện nghệ nhân có thể trở thành cầu nối quan trọng giữa người sản xuất với khách hàng trong nước và quốc tế.

Bên cạnh chuyển đổi số, việc Thiết Úng được công nhận là điểm du lịch làng nghề của Hà Nội mở ra triển vọng kết hợp sản xuất thủ công với hoạt động trải nghiệm văn hóa. Nếu được đầu tư đồng bộ về không gian đón khách, nội dung giới thiệu nghề, hoạt động trình diễn và hệ thống sản phẩm đặc trưng, làng nghề có thể tạo thêm giá trị từ du lịch, đồng thời nâng cao cơ hội tiêu thụ sản phẩm.

Để khai thác hiệu quả những tiềm năng này, cần sự phối hợp giữa nghệ nhân, cơ sở sản xuất, chính quyền địa phương và các đơn vị xúc tiến thương mại. Việc xây dựng sản phẩm đặc trưng, nâng cao chất lượng, phát triển kênh bán hàng và kể câu chuyện văn hóa một cách hấp dẫn sẽ góp phần tạo dựng hình ảnh riêng cho gỗ mỹ nghệ Thiết Úng.

Từ những đường chạm tinh xảo đến những mẫu quà tặng mang cảm hứng Việt, gỗ mỹ nghệ Thiết Úng đang từng bước tìm lời giải cho bài toán bảo tồn và phát triển. Khi người thợ có thể sống tốt bằng nghề, người trẻ có động lực nối nghiệp và sản phẩm được kết nối hiệu quả với thị trường, tinh hoa làng nghề sẽ không chỉ được lưu giữ trong ký ức mà tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, góp phần làm giàu bản sắc văn hóa và nâng cao giá trị sản phẩm địa phương.