Ngày xưa, Hàng Mã thuộc đất thôn Vĩnh Thái và thôn An Phú, tổng Hậu Túc (sau đổi là tổng Đồng Xuân), huyện Thọ Xương cũ. Sau đó, thôn Vĩnh Thái đổi thành thôn Vĩnh Hanh. Hai thôn này nằm hai bên bờ sông Tô Lịch, đoạn sông này đã bị lấp, hình thành dải phố với hai dãy nhà đối diện.

Thời Pháp phố Hàng Mã và phố Hàng Đồng được đặt tên chung là Rue du Cuivre. Dân ở đây gồm một số gia đình người làng Tân Khai đến định cư mở cửa hàng bán giấy và đồ mã dùng cho công việc cúng lễ theo tập tục phương Đông và đồ hàng giấy dùng trong trang trí…

Đèn Ông sao- Món đồ chơi yêu thích trong dịp Trung Thu của trẻ con, nay cũng vắng hơn trên phố

Lịch sử Hàng Mã còn nổi tiếng với kiến trúc đặc trưng của phố cổ Hà Nội là những ngôi nhà hình ống và nhà chồng diêm. Nhà hình ống với bề rộng có hạn, nhưng người dân đã khéo léo kết hợp không gian ở, thờ phụng, nghỉ ngơi, sản xuất và công việc buôn bán. Nhà chồng diêm là loại nhà hai tầng có cửa giả hoặc cửa sổ cỡ nhỏ mở ra phía mặt đường phố, những ngôi nhà như thế này ngoài mái ngói hắt nghiêng ra ngoài mặt phố còn có mái tranh vẩy thêm ra hè để che mưa nắng cho cửa nhà hoặc cửa hàng buôn bán.

Nhiều mặt hàng truyền thống được bày bán lấn át hàng ngoại nhập khiến chợ truyền thống thêm đẹp và ý nghĩa

Phố Hàng Mã nay thuộc phường Hàng Mã, quận Hoàn Kiếm, Thành phố Hà Nội. Phố nằm theo hướng Đông - Tây, trải dài trên 300m. Đầu phía Đông của phố là ngã tư giao với Hàng Đường, Hàng Ngang và Hàng Chiếu. Đầu phía Tây của phố là ngã ba giao với Phùng Hưng và đường tầu hỏa. Hàng Mã nằm ở vị trí cách chợ Đồng Xuân 100m về phía Nam và cách Hồ Hoàn Kiếm 700m về phía Bắc.

Công việc buôn bán trên phố Hàng Mã thực sự đông đúc bắt đầu trước ngày Rằm tháng 7 âm lịch khoảng một tháng và từ ngày 24 tháng Chạp ngay sau lễ Tết Ông Công ông Táo đến tận trưa ngày 30 Tết Âm lịch (còn gọi là tết Nguyên Đán).

Ngày nay, Hàng Mã là con phố thể hiện rõ nhất không khí ngày Tết Trung Thu tại Hà Nội, với cảnh mua bán nhộn nhịp những món đồ chơi truyền thống bằng giấy, đủ chủng loại và màu sắc bắt mắt như đầu sư tử, đèn lồng, đèn kéo quân, đèn ông sao.... đến những món đồ chơi hiện đại, chủ yếu có xuất xứ từ Trung Quốc.

Hàng Mã, con phố bán đồ chơi sầm uất nhất Hà nội. Nó là điểm tham quan, mua sắm và là nơi hội tụ không khí của mùa Tết Trung Thu hàng năm. Nơi đây còn là niềm vui, ký ức tuổi thơ không thể nào quên của những thế hệ trẻ con Hà Nội trước đây. Ở lứa tuổi của tôi, những thế hệ 7x, 8x… mỗi dịpTết Trung thu lại nhớ về một địa chỉ mơ ước của thời thơ ấu, nhớ về những món đồ chơi truyền thống yêu thích. Tò he, món đồ chơi từng là niềm yêu thích của biết bao thế hệ trước, được nặn bởi những nghệ nhân, họ thổi hồn vào từng mẩu bột, làm cho từng “tác phẩm” vô cùng sống động và gần gũi, nhưng nay đang dần vắng bóng do món đồ chơi này không còn được ưa chuộng đối với trẻ con.

Một cửa hàng bán đồ chơi trẻ em trên đường phố ở Hà Nội xưa.

Hiếm lắm mới thấy có một người ghé vào mua tò he nhưng không phải là trẻ con mà là một người phụ nữ trạc tuổi ngoài 40. Tôi thầm nghĩ, có lẽ chị mua món đồ chơi này cho một hoài niệm về tuổi thơ đã đi qua! Tôi cũng vậy, mỗi dịp Tết Trung đến, tôi lại tranh thủ ghé qua phố Hàng Mã để chứng kiến sự đổi thay của con phố qua mỗi mùa Tết Trung thu và để sống lại tuổi thơ với những món đồ chơi truyền thống, mặc dù nó không còn được ưa chuộng như xưa.

Vẫn cứ hi vọng, những món đồ chơi truyền thống sẽ còn tồn tại theo năm tháng và vẫn được bày bán ở con phố buôn bán đồ chơi sầm uất nhất Hà Nội- Hàng Mã, góp phần lưu giữ nét văn hóa ngày Tết Trung thu của trẻ con Hà Nội nói riêng và của trẻ con Việt Nam nói chung.

Bài và ảnh Doãn Ngọc