Tuy nhiên, hiện nay bà con ngư dân cũng đang gặp phải không ít những khó khăn, bế tắc để duy trì và phát triển nghề cá, trong đó gồm cả những yếu tố khách quan và chủ quan.

Nằm bên cửa Nam Triệu, cách vịnh Bắc bộ vài chục hải lý, xã Lập Lễ có tổng diện tích đất tự nhiên 1.172,57 ha, dân số hiện có 13.199 khẩu với 3.203 hộ. Đây là địa phương có nghề truyền thống lâu đời về khai thác hải sản và nuôi trồng thủy sản.

Nhưng câu chuyện vươn khơi đánh bắt hải sản và nuôi trồng thủy sản của ngư dân Lập Lễ cũng đã và đang phải trải qua không ít những biến cố, thăng trầm, chìm nổi.

Ông Phạm Văn Khải, Chủ tịch UBND xã Lập Lễ cho hay :

Năm 1988 để hỗ trợ các hộ dân làm nghề đánh cá UBND huyện Thuỷ Nguyên ra quyết định thành lập "Liên tập đoàn đánh cá biển Nam Triệu" (LTĐ-Nam Triệu) do ông Vũ Văn Cự làm Trưởng liên tập đoàn, từ thời điểm đó đến năm 1994 cả xã có 262 tàu đánh cá nhỏ, lắp máy từ 6 đến 15 cv nên chưa vươn khơi được chủ yếu khai thác ven bờ và vùng lộng, ven đảo Cát Bà nên sản lượng đạt thấp, tổng sản lượng khai thác toàn xã vào những năm 1994-1995 chỉ đạt trung bình 150 tấn/ năm. Nguyên nhân do nguồn hải sản ven bờ ngày càng cạn kiệt nên các nghề lưới rê tôm 3 lớp, lưới rênh khơi, lưới nhám sủ, nghề giã cào và nghề xăm đáy...gần như bỏ, tàu thuyền nằm bến không đi sản xuất....nhiều hộ ngư dân mạnh dạn vay vốn ngân hàng để đóng và nâng cấp tàu nhưng vẫn thua lỗ, không trả được nợ. Năm 1996 do không thu hồi được vốn vay của ngư dân nên các ngân hàng buộc phải đóng cửa đối với xã. Nghề ngư giai đoạn này gần như "chìm nghỉm", không ít gia đình đã nhiều đời gắn bó với biển cũng rơi vào cảnh cạn kiệt vì thiếu vốn đầu tư phương tiện đủ mạnh để vươn khơi khai thác, Lập Lễ những năm tháng ấy chìm trong nỗi buồn...nghề cá truyền thống có nguy cơ tan rã...

Một trong những tàu đánh cá mực không có vốn đành nằm bến từ nhiều tháng

Theo tài liệu để lại, năm 1997, khi thực hiện chương trình ưu đãi về đánh cá xa bờ của Chính phủ, trong 2 năm 1998-1999 Lập Lễ đã tiếp nhận vốn đầu tư đóng mới 8 tàu có công suất lớn hơn, ngư dân cũng chuyển dần sang nghề khai thác vó Mực kết hợp ánh sáng điện. Từ thời điểm đó nghề ngư của xã đã bắt đầu hồi sinh, phát triển...

Từ năm 1998-2000 xã đóng mới được trên 200 tàu đánh cá xa bờ, nhờ đó sản lượng khai thác tăng lên nhanh chóng. Đặc biệt những vụ cá từ năm 2000-2005 đạt từ 8000 tấn đến 35.000 tấn có năm đạt 40.000 tấn. Sản lượng này đã được duy trì tốt những năm sau đó. Năm 2017-2018 với sự góp mặt của những con tàu được đóng mới công suất lớn, hiện đại nên những chuyến đi biển dài ngày có nhiều tàu thu lãi từ 500 triệu – 2 tỷ đồng. Nhờ đó, ngư dân Lập Lễ đã cơ bản hoàn trả vốn cho ngân hàng, vươn lên làm giàu bằng nghề đánh bắt xa bờ. Đây là thời điểm "hoàng kim" của ngư dân Lập Lễ.

Khi thực hiện Nghị định 67 của Chính phủ đã giúp giải quyết cơ bản vấn đề khó khăn về vốn, xã đầu tư đóng mới 28 tàu cá trong đó có 10 tàu vỏ thép công suất từ 700cv đến trên 1000 cv, đi biển được dài ngày nên hiệu quả khai thác tăng lên. Một số hộ ngư dân mặc dù không được đầu tư vốn để đóng tàu theo Nghị định 67 cũng tự huy động các nguồn vốn và vay vốn ngân hàng đóng mới hơn 30 tàu cá có giá trị đầu tư từ 10 đến 15 tỷ đồng/ tàu. Năm 2023 xã đã có đội tàu đánh bắt cá xa bờ được trang bị khá hiện đại, với 376 chiếc (từ 6-12m: 34 chiếc; 12-15m: 112 chiếc; trên 15m: 230 chiếc) cùng đội ngũ ngư dân giàu kinh nghiệm sản xuất đủ điều kiện phục vụ đánh bắt dài ngày trên biển.

Bên cạnh đội tàu khai thác, nghề dịch vụ hậu cần nghề cá cũng phát triển để đáp ứng nhu cầu ngày một tăng như: xưởng sản xuất đá tại Bến, bè cá, tổ thu gom sản phẩm, tàu hậu cần...số lao động nghề cá hiện có 2500 người, huy động lao động từ các xã bạn, trong thành phố và các tỉnh khác với mức thu nhập từ 10-12 triệu đồng/ người/ tháng...Đi với đó, nhiều lớp học Máy trưởng, thuyền trưởng đã được tổ chức nhằm nâng cao tay nghề cho ngư dân vươn khơi...

Mặc dù lực lượng tàu đánh bắt xa bờ của LTĐ - Nam Triệu đã một thời được coi là khá hùng mạnh. Tuy nhiên, thực trạng trong khoảng 3 năm trở về đây đang gặp phải rất nhiều khó khăn, bất cập, bế tắc, tiềm ẩn nguy cơ đi xuống nếu không kịp thời có những giải pháp mạnh để tháo gỡ....

Gặp ông Đinh Văn B- 51 tuổi, một ngư dân quê Lập Lễ đã có truyền thống 3 đời gia đình làm nghề khai thác thủy sản trên biển, vừa từ ngư trường đảo Bạch Long Vĩ trở về, ông đại diện cho đông đảo Bà con ngư dân trong LTĐ - Nam Triệu chia sẻ với chúng tôi:

Ông là 1 trong 8 ngư dân đầu tiên ở xã Lập Lễ năm 1998 được nhận đầu tư vốn từ chương trình "đánh cá xa bờ" của Chính phủ, đóng tàu lớn hơn để chuyển đổi phương pháp đánh bắt thô sơ sang đánh bắt Vó mực kết hợp với ánh sáng, đã có những giai đoạn sản lượng khai thác đạt rất cao. Tuy nhiên, từ năm 2020 cho đến nay, sản lượng khai thác của ngư dân Lập Lễ nói riêng và ngư dân các tỉnh nói chung trên khu vực ngư trường Vịnh Bắc bộ đã giảm sút khá trầm trọng, nhiều hộ ngư dân trong đó chiếm khá nhiều là những hộ đóng tàu bằng nguồn vốn Nghị định 67 do đi khai thác liên tục bị lỗ lên đã phải nằm bến hoặc khai thác cầm chừng. Nhiều tàu của ngư dân khi hết " con nước đánh bắt" đã không dám quay về bờ mà đành neo đỗ quanh khu vực đảo Bạch Long Vĩ hoặc Cát Bà để chờ "con nước mới" vì đi lại tốn kém nhiên liệu...có nhiều hộ đang đứng trước nguy cơ phá sản do thua lỗ không trả được nợ...mà nguyên nhân cơ bản là nguồn hải sản đã và đang dần cạn kiệt do môi trường biển khu vực ngư trường Vịnh Bắc bộ đang hàng ngày bị hủy diệt do khai thác tận diệt, điều đó không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến sản lượng khai thác hải sản của bà con ngư dân trước mắt mà trong tương lai cũng sẽ không còn để khai thác....nếu tình trạng khai thác này tiếp diễn thì vùng biển vốn rất giàu nguồn lợi hải sản này sẽ trở thành "vùng biển chết.."... Đây là điều đau xót và đáng lo sợ nhất không phải của riêng Bà con ngư dân chúng tôi.... Trong thời gian vừa qua, chúng tôi đã chứng kiến các lực lượng thực thi pháp luật trên biển tăng cường ngăn chặn, bắt giữ, xử lý theo qui định của pháp luật đối với các tàu nước ngoài xâm phạm vùng biển và những tàu của ngư dân trong nước vi phạm về dùng các biện pháp khai thác kiểu "tận diệt" trên vùng biển Vịnh Bắc bộ, tuy nhiên cũng mới chỉ hạn chế được phần nào...

Về những thực trạng này, Chủ tịch UBND xã Lập Lễ Phạm Văn Khải, cho biết: Chính quyền địa phương đã nắm được, nguyên nhân dẫn đến việc nguồn hải sản trên ngư trường dần cạn kiệt, môi trường biển bị hủy hoại đầu tiên phải nói đến là do nhiều tàu của nước ngoài có công suất lớn đi sâu vào vùng biển Bạch Long Vĩ - Hải Phòng, vùng biển Ninh Cổ -Nam Định để đánh bắt liên tục, kể cả mùa cá sinh sản và dùng các phương pháp đánh bắt "tận thu- tận diệt", đi với đó không ít những tàu của một số ngư dân trong nước ( đặc biệt đội tàu chã cào điện ở một số tỉnh phía Nam) cũng áp dụng những phương pháp khai thác mang tính "tận diệt" không kém, cụ thể như dùng lưới lồng, hoá chất, thuốc nổ, Vó điện, chã điện, vó có mắt lưới nhỏ (thay vì lưới có mắt lớn như trước đây) để tận thu, bắt các loại hải sản từ Tép đến mực con mới nở; cá mới nở...Đặc biệt, trước đây tại vùng biển xung quanh đảo Bạch Long Vĩ ở độ sâu đáy biển khoảng trên dưới 7 mét nước, thảm thực vật (rong biển) mọc dày đặc, là môi trường cho các loại hải sản sinh sản, phát triển, nhất là Bào Ngư ( một loại hải sản - đặc sản biển đặc trưng của vùng biển này) phát triển rất tốt. Trước đây ngư dân chỉ lặn xuống khoảng 5-7 mét nước là bắt được Bào Ngư. Nhưng khoảng 2 năm trở lại đây gần như không còn Bào Ngư để bắt nữa và cũng gần như không còn rong biển...việc rong biển không phát triển được cũng là nguyên nhân dẫn đến nhiều loại hải sản mất dần.....

Trong báo cáo của địa phương tại buổi làm việc với đoàn công tác của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tháng 4/2024 tại xã cho thấy , số hộ ngư dân tiếp nhận đóng tàu theo nghị định 67 do sản lượng khai thác thấp nên không trả được lãi và gốc, mà họ chỉ trả được vốn đối ứng huy động theo tỷ lệ, nhiều hộ phải bán nhà, nhiều tàu phải đỗ bến từ 5-10 tháng nay, các hộ dịch vụ cũng vô cùng khó khăn, có hộ phá sản do đầu tư vào cho đội tàu nhưng các chủ tàu không trả được vốn đầu tư. Đặc biệt từ năm 2022 mỗi tàu đánh bắt xa bờ trung bình lỗ từ 70-200 triệu đồng/ 1 chuyến đi biển, một số tàu đi vào vùng biển phía nam khai thác nhưng không có hiệu quả. Một số tàu sang vùng biển Trung Quốc đánh bắt thì bị bắt giữ, thu ngư lưới cụ và xử phạt. Nghề đánh bắt cá xa bờ của Lập Lễ hiện nay hết sức khó khăn, không tổ chức được lao động đi biển và không có vốn đầu tư xăng dầu, vật tư để sản xuất, nợ chủ đầu tư, dịch vụ kéo dài, ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của nghề cá...

Địa phương đã có đề xuất và kiến nghị với các cơ quan Trung ương và thành phố một số vấn đề :

Đề nghị Bộ NN và PT NT và các cơ quan chức năng tăng cường hơn nữa công tác kiểm tra, xử lý nghiêm các tàu nước ngoài xâm phạm vào vùng biển Việt Nam để đánh bắt cá, xử lý nghiêm các trường hợp đánh bắt cá bằng lưới cỡ nhỏ chã điện thuốc nổ, hóa chất, lưới lồng, chắn phớt ở vùng ngập mặn, cửa sông của tàu cá trong nước. Quy hoạch, quy định vùng cấm đánh bắt cá mùa sinh sản, bảo tồn các khu vực đặc dụng biển, các loại hải sản quý hiếm. Loại dần tàu cá nhỏ, đề nghị các lực lượng chức năng cần kiên quyết xử lý không cho các tàu cá không đảm bảo các qui định về đăng ký, đăng kiểm, các chứng chỉ theo yêu cầu hoạt động. Hỗ trợ chuyển nghề cho các hộ ngư dân nằm trong phạm vi cấm khai thác...

Đồng thời cần có chỉ đạo đồng bộ, kết hợp với các tỉnh, thành phố ven biển kiểm kê các hộ làm nghề vi phạm mà nhà nước cấm, có kế hoạch vận động người dân khai thác đúng quy định về nghề khai thác, vùng biển khai thác để tái tạo nguồn lợi thủy sản đang cạn kiệt hiện nay.

Đi với đó, đề nghị nhà nước cần tăng cường đầu tư kinh phí cho lực lượng chấp pháp trên biển, trong đó cũng cần quan tâm hỗ trợ (xăng dầu) cho các đội tàu đánh bắt xa bờ vì họ là những người luôn thường trực trên các vùng biển, là lực lượng phát hiện sớm những tàu nước ngoài vi phạm, sẵn sàng phối hợp với các lực lượng chấp pháp, chính qui bảo vệ môi trường biển, nguồn lợi thủy sản và chủ quyền biển đảo...

Về nghề nuôi trồng thủy sản, ông Nguyễn Đức Văn, Giám đốc HTX nuôi trồng thủy sản Mắt Rồng (1 trong 3 HTX nuôi trồng thủy sản của xã Lập Lễ ) cho biết: giai đoạn trước 2015 tổng diện tích nuôi trồng thủy sản của xã là 317 ha, trong đó có 220ha nuôi cá nước lợ; 97ha nuôi cá nước ngọt, hầu hết các hộ dân chỉ nuôi các loại thủy sản như Rô phi, cá Vược, tôm, cua, rau câu theo phương pháp quảng canh, năng suất thấp chỉ đạt 2-3 tấn/ha. Năm 2015 xã thành lập 3 HTX nuôi trồng thủy sản, các ao đầm được chia nhỏ, đưa các loại thủy sản có năng suất cao vào sản xuất nên năng suất tăng cao, đạt 15 tấn/ha. Hiện nay toàn xã còn 210 Ha ngoài đê, chuyên nuôi thủy sản nước lợ như Trắm đen, Vược..vv.. sản lượng trung bình đạt 50 tấn/ha và khoảng 100 ha trong đê nuôi cá nước ngọt .Tuy nhiên thời gian mấy năm gần đây nghề nuôi thủy sản cũng đã gặp nhiều khó khăn do giá cá giống, thức ăn tăng, vốn vay ngân hàng không đủ đáp ứng, đi với đó số lượng sản phẩm sản xuất ra có chiều hướng cung vượt cầu nên giá sản phẩm thấp đi. Đặc biệt, nhiều khu vực đầm nuôi thủy sản hiện đang vướng vào các qui hoạch không ổn định, không được gia hạn dẫn đến không được vay vốn ưu đãi nên phải liều đi vay vốn ngoài với lãi suất cao để duy trì sản xuất.

Điều mong muốn nhất của các hộ nuôi trồng thủy sản tại địa phương là : đề nghị thành phố xem xét lại các qui hoạch dự án, thông báo trước cho người dân về thời gian thu hồi nhất định để họ yên tâm đầu tư; tạo điều kiện cho người dân được vay vốn ưu đãi để sản xuất.

Được biết thành phố Hải Phòng đã cho triển khai thực hiện Nghị quyết 15 trong đó có những định hướng ưu đãi cho nghề nuôi trồng thủy sản nhưng thủ tục để thực hiện được hiện nay rất khó khăn phức tạp đối với các hộ dân chúng tôi....ông Văn chia sẻ...

Về Liên tập đoàn đánh cá biển Nam Triệu ông Vũ Văn Cự Trưởng liên tập đoàn chia sẻ:

Nói là Liên tập đoàn (LTĐ) nhưng thực tế từ khi thành lập (1988) đến nay cũng chỉ có một mình tôi phụ trách, nhiệm vụ là: tuyên truyền cho ngư dân về luật thủy sản, kết hợp với chi cục thủy sản, Phòng nông nghiệp, khuyến nông, các trường kỹ thuật tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật, áp dụng Công nghệ mới vào khai thác cá, đào tạo cấp chứng chỉ thuyền trưởng, máy trưởng, thuyền viên...giúp ngư dân về thủ tục đăng ký, đăng kiểm phương tiện, đề xuất với địa phương và kêu gọi hỗ trợ khi ngư dân gặp nạn và rất nhiều việc "không tên " khác...Tuy nhiên tôi cũng không được hưởng chế độ ưu đãi gì của nhà nước, thu nhập chỉ dựa vào sự hỗ trợ của ngư dân khi giúp họ giải quyết các thủ tục họ cần...và làm thêm "chân bảo vệ" cho UBND xã, khi nghề cá đang đi xuống tôi rất buồn với nỗi buồn của ngư dân. Mong rằng tới đây nhà nước, thành phố và địa phương có sự quan tâm tổ chức lại Liên tập đoàn, bổ xung nhân lực và có cơ chế hỗ trợ để hoạt động phục vụ cho ngư dân....

Phóng viên của Tạp chí Làng nghề Việt Nam tại Hải Phòng trao đổi với Chủ tịch UBND xã và Trưởng Liên đoàn đánh cá biển Nam Triệu

Hiện nay, bà con ngư dân nói chung và ngư dân xã Lập Lễ nói riêng rất mong mỏi Chính phủ, các Bộ, ngành liên quan và thành phố sớm chấn chỉnh lại nghề khai thác cá, tăng cường quản lý vùng biển đảo để duy trì, phát triển nguồn lợi thủy sản, có thêm những cơ chế đặc thù, ưu đãi tạo điều kiện để bà con ngư dân yên tâm sản xuất, duy trì, phát triển đội tàu đánh cá xa bờ ngày càng lớn mạnh, người nuôi trồng thủy sản sớm nhận được những chính sách hợp lý về vốn để sản xuất, đảm bảo an sinh xã hội, góp phần xây dựng đất nước và thành phố