Làng gốm Quyết Thành, thị trấn Quế, huyện Kim Bảng có từ thế kỷ XVI. Sản phẩm đặc trưng của làng nghề truyền thống này chính là gốm son - một loại gốm không cần kết hợp với hoá chất và men, mà vẫn tự lên màu đỏ thắm do nguyên liệu đất tự nhiên ở vùng này. Nghề gốm trước kia nổi tiếng khắp nơi, với nhiều sản phẩm mỹ nghệ. Khi chiến tranh nổ ra, nghề gốm bắt đầu sa sút, các lò nung gốm nguội lửa dần do thanh niên lên đường nhập ngũ. Năm 1959, Hợp tác xã gốm Quyết Thành được thành lập với mục đích khôi phục và phát triển nghề gốm của làng. Tuy được bao cấp sản phẩm đầu ra nhưng lúc này, nghề gốm chỉ còn tập trung được ở khu vực làng Hạ, người làng Thượng không nổi lửa lò nung nữa mà sang làm thuê cho làng Hạ. Năm 1989, khi thị trấn Quế được thành lập, Đinh Xá Thượng được tách ra thành Đanh Xá, thuộc đơn vị hành chính xã Ngọc Sơn (huyện Kim Bảng), còn làng Hạ được đổi tên là làng Quyết Thành theo tên Hợp tác xã và được tách ra thành một thôn của thị trấn Quế. Năm 1999, làng Quyết Thành được công nhận là Làng Văn hoá cấp tỉnh. Năm 2004, Quyết Thành được công nhận là làng nghề truyền thống của tỉnh.

Độc đáo sản phẩm gốm Quyết Thành

Từ nguyên liệu là đất sét, những người thợ của làng nghề làm ra những vật dụng bình thường người dân sử dụng hàng ngày đến những sản phẩm chất lượng cao được tiêu thụ trong nước và xuất khẩu các nơi như Nhật Bản, Đài Loan, Hồng Kông, Mỹ... Vào son là khâu tạo nên nét độc đáo của gốm Quyết Thành với các loại gốm khác. Trên núi ở vùng này có một loại đất đỏ như son người thợ lấy về nghiền nhỏ pha với nước để nhúng các sản phẩm. Khi nung có màu đỏ tươi. Các nghệ nhân nơi đây cho biết, theo quan niệm của người phương Đông thì trong gốm hội tụ đủ cả âm dương, ngũ hành, đất là thổ, trong thổ có kim, nước để nhào nặn là thủy, củi đốt là mộc và dùng lửa để nung chín là hỏa. Chính vì thế, ngoài việc phục vụ con người, đồ gốm còn là sản phẩm tâm linh mà từ bao đời nay ông cha ta đã sử dụng vào những việc ý nghĩa như làm đồ thờ cúng, tế lễ tổ tiên...

Không giống với nhiều sản phẩm thủ công mỹ nghệ khác, gốm son không vội vã thuyết phục người xem bằng vẻ đẹp hào nhoáng ngay từ ban đầu. Nhưng càng nhìn lâu, người ta càng cảm nhận rõ vẻ đẹp dung dị, vừa sang trọng của nó.

Quy trình làm ra sản phẩm gốm cũng trải qua nhiều công đoạn từ ngâm đất sét trong bể, sau đó làm nhuyễn đất bằng giẫm chân hoặc máy nghiền. Đất nhuyễn được đặt lên bàn xoay tạo sản phẩm mang phơi khô hoặc sấy rồi đắp họa tiết, đánh giấy ráp lau chùi sạch sẽ. Sau đó phơi khô hẳn sản phẩm, một số mặt hàng được tráng thêm lớp men theo đơn đặt hàng riêng, còn thường là để mộc và cho vào lò nung.

Hiện nay mỗi năm làng nghề đã cho ra được trên 6 triệu sản phẩm, chủ yếu là bình rượu, ấm trà, chum lọ... Có thể nói, Trung tâm Khuyến công và Xúc tiến Thương mại tỉnh Hà Nam là trợ thủ đắc lực giúp làng nghề gốm Quyết Thành có bước khởi sắc mạnh mẽ với sản phẩm đa dạng và độc đáo. Thêm vào đó là niềm đam mê làm nghề gốm của những con người nơi đây. Họ đã biết tận dụng nguồn nguyên liệu quý hiếm là loại đất sét khác với những nơi khác để tạo nên những bình rượu có khả năng thải chất độc aldehit (chất độc trong rượu). ông Nguyễn Đức Phú - Chủ nhiệm Hợp tác xã Gốm Quyết Thành cho biết: Nhờ thiên nhiên khí hậu ban tặng mà đất ở đây khác với những nơi khác không có được. Vì thế, khi sản phẩm đem đựng rượu thì thải được chất độc rượu Aldehyt (Aldehyt là một độc tố gây ung thư, bệnh tim mạch, những bệnh thoái hóa thần kinh như bệnh mất trí nhớ, Parkinson và Alzheimer…), những độc tố ra ngoài và vẫn giữ được hương vị của rượu, không giảm nồng độ, thể tích và uống sẽ thấy mát. Ngoài ra, dùng sản phẩm ấm trà để pha thì uống thơm và mát, giữ cho trà được lâu vì cách ẩm tốt.

Trải qua bao thăng trầm cùng với đất nước, làng nghề gốm Quyết Thành ngày nay dần xây dựng được thương hiệu trong và ngoài nước với đa dạng sản phẩm độc đáo. Làng nghề truyền thống ấy dần mạnh mẽ được xếp vào vị trí có sản phẩm hàng son được Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Hà Nam công nhận thương hiệu Gốm son mỹ nghệ vào năm 2010.

Tú Anh