Tương truyền vào đời Trần Dụ Tông, khoảng năm 1349, trong làng có gia đình cụ Trần Văn Hám làm nghề xay xát gạo. Lúc bấy giờ dân làng khó khăn, gạo làm ra tiêu thụ chậm nên cụ đã nghĩ ra một cách là ngâm gạo rồi cho vào cối giã nghiền thành bột nước và hấp trên nồi nước sôi, sau đó đem phơi ra ngoài nắng trên những chiếc phên tre (bánh đa nem khi đem phơi cần có đủ nắng, nếu không bánh sẽ ỉu và thiếu độ trắng cần thiết, nhưng nếu dư nắng, bánh sẽ cứng và nứt). Vì vậy, công đoạn phơi bánh đa nem là một công đoạn khá công phu, cầu kỳ.

Những chiếc bánh đa nem được làm ra với màu bánh trắng, mềm và có độ dẻo cao, thơm mùi gạo được cuộn ở bên trong là nhân thịt, trứng, mộc nhĩ, miến, hành khô… rồi đem rán. Khi nem chín có độ vàng đều, không cháy, không nứt vỡ, ăn giòn, mùi thơm đặc trưng, vị ngon ngọt, không mặn. Cụ truyền dạy việc này cho dân làng cùng sản xuất ra bánh đa nem. Đến nay, theo truyền thống của làng cứ vào ngày 10/2 âm lịch hàng năm, dân trong làng đều tổ chức lễ dâng hương tưởng nhớ tới ông tổ nghề tại đình làng.

Bánh đa nem làng Chều có thể dùng để làm gỏi cuốn hoặc chả giò. Khi rán lên nem vàng đều, không cháy, không nứt vỡ, ăn giòn, mùi thơm đặc trưng. Khi cuốn cũng rất dễ vào khuôn bởi vỏ mềm dai không dễ bị vụn, bục như các sản phẩm vỏ nem khác. Những chiếc nem rán thơm giòn với vỏ bánh mỏng manh, giòn tan gói tròn hương vị mặn nồng, thấm đượm các thứ nguyên liệu như hòa quyện tất cả tinh túy của đất trời luôn mê hoặc lòng người một cách khó hiểu.

Làng nghề bánh đa nem làng Chều góp phần đảm bảo đời sống người sản xuất và giữ gìn, phát huy các giá trị kinh tế, xã hội,
văn hoá của địa phương.

Trước đây, hoạt động sản xuất vẫn còn thiếu sự tập trung, hầu hết các hộ gia đình có quy mô sản xuất nhỏ, tự tìm đầu ra cho sản phẩm, chưa có sự liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Sản phẩm, hàng hoá xuất khẩu của làng nghề do chưa có nhãn hiệu riêng nên phải mang hoặc phải gắn nhãn hiệu của các doanh nghiệp thu mua/bao tiêu để xuất hàng. Mặc dù, người sản xuất không phải lo về đầu ra cho sản phẩm nhưng giá trị của hàng hoá bán ra rất thấp, do vậy thu nhập của những người làm nghề không cao. Đặc biệt, Nguyên Lý chưa có một tổ chức tập thể đủ năng lực đứng ra quản lý hoạt động sản xuất, kinh doanh của làng nghề, chưa tập hợp, vận động các hộ làm nghề cùng tham gia hiệp hội và đứng tên làm hồ sơ đăng ký bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp cho sản phẩm của làng nghề.

Năm 2010, Sở KH&CN tỉnh đã triển khai thực hiện dự án: “Xây dựng, quản lý và phát triển nhãn hiệu tập thể bánh đa nem làng Chều cho sản phẩm bánh đa nem của làng Chều, xã Nguyên Lý, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam”. Dự án thuộc Chương trình hỗ trợ phát triển tài sản trí tuệ của doanh nghiệp. Mục tiêu chung của dự án: sản phẩm bánh đa nem làng Chều của tỉnh Hà Nam được cấp văn bằng bảo hộ, đăng bạ nhãn hiệu tập thể bánh đa nem làng Chều. Đồng thời, xây dựng mô hình chuẩn cho việc tổ chức, quản lý và phát triển nhãn hiệu tập thể bánh đa nem làng Chều nói riêng và những sản phẩm cùng loại nói chung, nhằm nâng cao giá trị và uy tín của nhãn hiệu không những thị trường trong nước mà còn có khả năng vươn xa tới những thị trường tiềm năng ngoài nước; thiết lập cơ chế bảo hộ, quản lý và khai thác nhãn hiệu tập thể nhằm nâng cao giá trị, danh tiếng của sản phẩm mang nhãn hiệu tập thể trên thị trường, chống hàng giả, hàng nhái…; góp phần đảm bảo đời sống người sản xuất và giữ gìn, phát huy các giá trị kinh tế, xã hội, văn hoá của địa phương.

Sau hơn 1 năm triển khai dự án, đến nay, tổ chức tập thể - Hiệp hội Sản xuất và Kinh doanh bánh đa nem làng Chều đã được thành lập. Đây là tổ chức xã hội nghề nghiệp của những đơn vị, tổ chức, cá nhân sản xuất và kinh doanh mặt hàng bánh đa nem thuộc các thành phần kinh tế tình nguyện thành lập trên tinh thần đoàn kết, hợp tác, hỗ trợ nhau trong lĩnh vực sản xuất và kinh doanh bánh đa nem làng Chều mang nhãn hiệu tập thể «Bánh đa nem làng Chều». Hiệp hội có 52 hội viên là các hộ, cơ sở sản xuất của xã Nguyên Lý, hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, chế biến sản phẩm bánh đa nem. Tuy điều kiện kinh tế, quy mô sản xuất khác nhau song các hội viên đều thể hiện sự đoàn kết, hỗ trợ nhau, cùng quyết tâm xây dựng và đưa thương hiệu «Bánh đa nem làng Chều” đến với các thị trường trong nước và trên thế giới. Tại Đại hội lần thứ nhất, nhiệm kỳ 2011-2016, Đại hội đã thông qua Điều lệ hiệp hội; Quy chế sử dụng nhãn hiệu tập thể; Phương hướng hoạt động của hiệp hội và bầu ra Ban Chấp hành nhiệm kỳ 2011-2016. Hiệp hội đã tổ chức tập huấn phổ biến quy chế sử dụng nhãn hiệu tập thể; quy chế cấp và thu hồi quyền sử dụng nhãn hiệu tập thể; quy chế kiểm định sản phẩm đạt tiêu chuẩn mang nhãn hiệu tập thể; quy trình kỹ thuật sản xuất bánh đa nem cho hội viên. Đồng thời Hiệp hội cũng đã nộp đơn đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể «bánh đa nem làng Chều» cho sản phẩm bánh đa nem của xã Nguyên Lý, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam tại Cục Sở hữu trí tuệ.

Từ kết quả của việc triển khai dự án, sản phẩm bánh đa nem làng Chều đã lấy lại hình ảnh đích thực vốn có của mình. Đây cũng là hoạt động có ý nghĩa quảng bá, nâng cao giá trị kinh tế và tạo chỗ đứng trên thị trường, đồng thời tránh tình trạng hàng nhái, hàng giả, hàng kém chất lượng… ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế, xã hội của địa phương, làng nghề và nguồn thu nhập ổn định của người lao động tại địa phương. Do đó, việc bảo hộ nhãn hiệu tập thể là rất cần thiết, được chính quyền và người dân làng nghề quan tâm.

Bài và ảnh Hạnh Huy