Tương truyền, vào thời nhà Trần cách đây khoảng 700 năm, Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư, vị tướng tài giỏi của nhà Trần dẫn quân đi dẹp giặc có qua Nha Xá, thấy cảnh làng quê yên tĩnh, thanh bình đã thôi thúc ông quay trở lại. Sau khi cùng quân, dân Đại Việt đánh thắng giặc Nguyên Mông lần thứ 3, ông quay lại làng Nha Xá và xuất gia tu hành tại đây và truyền dạy cho dân làng nghề trồng dâu nuôi tằm, ươm tơ dệt lụa, nên được người dân địa phương tôn là ông tổ của nghề.

Từ đó trở đi, nghề trồng dâu nuôi tằm, ươm tơ dệt lụa ở Nha Xá phát triển. Đến thế kỷ 17 – 18, nghề dệt lụa tơ tằm ở Nha Xá được phát triển mạnh. Nếu so sánh với lụa Hà Đông thì sản phẩm vải, lụa Nha Xá được xếp hàng thứ hai. Từ đầu thế kỷ 20, các lái buôn hàng lụa từ Sài Gòn - Chợ Lớn đã nhập những súc tơ lụa nõn bóng, mượt mà của làng Nha Xá. Trải suốt thời gian, làng dệt Nha Xá vẫn duy, phát triển để làm đẹp cho đời, làm ấm lòng người trong và ngoài nước.

Những năm 70 của thế kỷ 20, sản phẩm lụa tơ tằm sa tanh của Nha Xá được tham gia hội chợ thành tựu kinh tế kỹ thuật Giảng Võ-Hà Nội, đạt 2 huy chương vàng và 2 huy chương bạc. Khi đất nước chuyển sang cơ chế thị trường, khung dệt được chia về từng gia đình. Năm 1993, làng dệt đầu tư hơn 200 triệu đồng xây dựng lưới điện đến từng nhà. Có điện, làng dệt càng nhộn nhịp hơn, góp phần giải phóng sức lao động cơ bắp cho mọi người, tăng năng suất lên gấp đôi và mở rộng khổ vải, lụa từ 0,3 đến 0,8 mét lên 1 đến 1,2 mét. Năm 2004, được công nhận làng nghề dệt truyền thống và đón Chủ tịch nước Trần Đức Lương về thăm. Không chỉ giữ được nghề, mà đến nay nhiều gia đình ở Nha Xá đã giàu lên nhờ nghề, với doanh thu hàng trăm triệu đồng/năm sau khi trừ mọi chi phí sản xuất. Ngoài ra còn tạo việc làm cho hàng trăm lao động ở các vùng lân cận. Ngày 21-12-2014 Cục sở hữu trí tuệ và Sở Khoa học Công nghệ tỉnh Hà Nam đã cấp giấy công nhận và thành lập ra Hiệp hội sản xuất và kinh doanh lụa Nha Xá.

Giờ đây, về Nha Xá, du khách không chỉ được thưởng thức cảnh đẹp của một làng quê đậm chất đồng bằng Bắc bộ, đan xen các ngôi biệt thự cổ kiểu Pháp, mà còn có thể lựa chọn cho riêng mình những tấm lụa đẹp nhất, được dệt và nhuộm bằng phương pháp truyền thống từ bàn tay khéo léo của các nghệ nhân lâu năm giàu kinh nghiệm. Nha Xá cũng là nơi đầu tiên dùng chất liệu đến từ thiên nhiên như củ nâu, cánh kiến, lá bàng, lá trầu không... để nhuộm tơ tằm. Chính vì điều này mà các sản phẩm lụa của Nha Xá được nhiều người ưa chuộng, tin tưởng về chất lượng và an toàn khi sử dụng.

Lụa Nha Xá sản xuất theo đơn đặt hàng, từ lụa hoa mỏng nhẹ với giá vài chục nghìn đồng/mét, tới lụa tuytxo dày dặn cả triệu đồng/mét. Khi du lịch làng nghề phát triển, du khách đến Nha Xá không chỉ tham quan, mà còn mua được lụa đẹp, ưng ý với giá rất hợp lý. Đặc biệt hơn, ở đây du khách còn được các nghệ nhân trong làng “chiều theo sở thích”, có thể tự tay nhuộm màu sắc theo ý thích của mình và sản phẩm sẽ được giao đến tận nhà nếu khách yêu cầu. Trường hợp khách hàng chưa ưng ý, có thể đổi lại hoặc chờ đợt nhuộm tiếp theo.

Nghệ nhân Nguyễn Tiến Quảng, Chủ tịch Hiệp Hội Làng Nghề Nha Xá chia sẻ: “Với bề dầy lịch sử hơn 700 năm tuổi, địa phương chúng tôi đã đứng vững trên thị trường với các dòng sản phẩm lụa tơ tằm và các dòng sản phẩm liên quan đến khăn lụa, chăn lụa, khăn đũi cùng tất cả các dòng sản phẩm lụa hoa. Thời gian qua dịch Covid ảnh hưởng rất lớn đến sản xuất và kinh doanh của làng nghề. Song, chúng tôi vẫn cố gắng đứng vững bằng các dòng sản phẩm cao cấp. Trong lĩnh vực thời trang, chúng tôi cũng sản xuất nhiều sản phẩm lụa hoa và lụa cao cấp đúng chất liệu 100% tơ tằm, mát, mỏng, nhẹ, ấm về mùa Đông và mát về mùa Hè; màu sắc bền, đẹp và phai ở mức độ rất thấp”.

Về Nha Xá vào những ngày nắng đẹp, đi giữa làng theo những con đường rộng được trải đá, những ngôi nhà tầng kiên cố mọc lên san sát, đó đây rộn rã tiếng thoi và ngắm nhìn những tấm lụa đa sắc mầu sắc chắc hẳn mỗi chúng ta đều vui với sự đầm ấm của làng nghề truyền thống.

Minh Hạnh