Nghệ nhân Nguyễn Công Đạt thực hiện in liễn làng Chuồn trong không gian Ngự Hà Viên, Huế. (Ảnh: MẠNH HÀO)

Họ đi tìm. Đi giữa những khoảng trống của thời gian, lần theo những mảnh vụn ký ức, chắp nối lại những gì tưởng như đã vỡ vụn. Để rồi, từ những nỗ lực âm thầm ấy, di sản không chỉ được gọi tên trở lại, mà còn tiếp tục sống – theo một cách khác, trong đời sống hôm nay.

Câu chuyện của Ngô Quý Đức và Nguyễn Công Đạt, từ làng Chuồn (An Truyền, Huế) đến Thanh Liễu (Hải Phòng), chính là một mạch nối như thế - lặng lẽ mà bền bỉ.

Người đi tìm di sản

Ít ai biết rằng, để có thể tổ chức hai buổi giới thiệu liễn làng Chuồn tại Huế và Hà Nội đầu năm 2026, Ngô Quý Đức đã “chuyển hộ khẩu” từ Hà Nội vào Huế suốt hơn một năm. Đó không đơn thuần là một sự dịch chuyển địa lý, mà giống như một cuộc trở về - nơi anh tìm thấy mối duyên của mình với di sản.

Sau hành trình rong ruổi dọc miền Trung năm 2022 để tìm hiểu các làng nghề, Đức dừng chân trước Ngự Hà Viên. Ở đó, anh không chỉ nhìn thấy một công trình kiến trúc, mà còn cảm nhận được những khát vọng còn dang dở của cố nghệ nhân Dương Đình Vinh - người được mệnh danh là “vua nhà rường”. Và cũng từ đây, một hành trình mới bắt đầu: hành trình đánh thức những giá trị đang ngủ quên.

Huế, với Đức, không chỉ là nơi lưu giữ ký ức, mà còn là mảnh đất có thể tái sinh tinh hoa thủ công Việt. Từng có thời, vùng đất Cố đô là cái nôi của ba dòng tranh dân gian nổi tiếng: làng Sình, làng Chuồn và làng Tây Hồ. Nhưng thời gian đã khắc nghiệt. Tranh Tây Hồ biến mất hoàn toàn, liễn làng Chuồn mai một sau khi nghệ nhân cuối cùng qua đời, còn tranh làng Sình cũng chỉ còn le lói.

Chính vì vậy, việc phục dựng liễn làng Chuồn gần như bắt đầu từ con số không: không nghệ nhân, không mộc bản. Đức và cộng sự phải lần tìm về các làng nghề khác như Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng, Sình… để gom nhặt từng mảnh ký ức. Từ đó, bộ mộc bản mới dần thành hình - với chữ “Phúc” lồng tứ linh và câu đối cổ, được khắc tinh xảo trên nền gỗ thị.

Với Đức, đó không chỉ là việc khôi phục một sản phẩm thủ công, mà còn là cách lấp đầy những khoảng trống văn hóa. Bởi di sản, nếu chỉ nằm trong bảo tàng hay ký ức, thì vẫn chưa thực sự sống. Nó cần được đưa trở lại đời sống, tiếp tục hiện diện và được sử dụng.

Người mang di sản đi

Nếu Đức chọn cách ở lại để tìm về quá khứ, thì Nguyễn Công Đạt - chàng trai của làng Thanh Liễu lại chọn một hướng khác: mang di sản đi.

Những bước chân của Đạt phần nào gợi lại hành trình của tổ nghề Lương Như Hộc cách đây hơn 500 năm - người đã mang nghề khắc mộc bản từ Trung Quốc về truyền dạy cho dân làng. Với Đạt, “đi” không chỉ để mưu sinh, mà còn để giữ cho nghề không bị bó hẹp trong không gian làng.

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống, từ nhỏ Đạt đã quen với hình ảnh những tấm ván khắc, những con dấu, những bức tranh. Nhưng phải đến khi trưởng thành, sau khi học mỹ thuật và trải qua nhiều công việc khác nhau, anh mới thực sự quay về với nghề.

Từ những con dấu nhỏ, những nét khắc đầu tiên, Đạt dần tìm lại lịch sử làng nghề, gặp gỡ các nhà nghiên cứu, sưu tầm tư liệu. Nỗ lực ấy đã góp phần để Thanh Liễu được công nhận là làng nghề truyền thống. Và rồi, khi gặp Đức, hai dòng chảy tưởng chừng riêng biệt đã gặp nhau.

Một người đi tìm ký ức, một người giữ mạch sống – họ cùng nhau làm nên sự hồi sinh cho liễn làng Chuồn. Những ván khắc của Thanh Liễu không chỉ tái hiện kỹ thuật xưa, mà còn mang lại một hình hài mới cho di sản.

Khi di sản tiếp tục sống

Có một vòng lặp lặng lẽ đang diễn ra. Hơn 500 năm trước, người Thanh Liễu mang nghề đi khắp nơi, góp phần tạo nên những di sản tư liệu quý giá. Hôm nay, những người thợ trẻ lại tiếp tục hành trình ấy - mang theo nghề, mang theo ký ức, để đánh thức những giá trị khác.

Câu chuyện của Thanh Liễu vì thế không chỉ là câu chuyện hồi sinh một làng nghề. Nó còn là câu chuyện về cách di sản tiếp tục tồn tại: không phải bằng việc giữ nguyên trong ký ức, mà bằng việc được trao đi, được tiếp nhận và được tái tạo trong đời sống hiện đại.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thị An, nghệ nhân không chỉ là người làm nghề, mà còn là “di sản sống” – những người mang trong mình bản sắc, trách nhiệm và sự kế nối.

Và có lẽ, đó cũng là điều mà những người như Đức hay Đạt đang theo đuổi. Không phải là lưu giữ di sản trong tủ kính, mà là để nó được chạm vào, được sử dụng, được sống cùng con người hôm nay.

Bởi di sản, suy cho cùng, chỉ thật sự tồn tại khi nó vẫn còn được tiếp tục.