Sách Đại Nam nhất thống chí nhắc đến 29 nông sản của Thăng Long có nêu: “Cốm dẹt Dịch Vọng tục gọi là cốm Vòng, Chợ Vòng là một trong 34 chợ của Kinh Kỳ”.

Khi tu sửa chùa Thánh chúa, nơi Ỷ Lan Nguyên Phi năm 1063 về cầu tự dưỡng thai, sinh hạ ra vua Lý Nhân Tông, dân làng tìm thấy Văn tế Thần Cốm viết vào năm 1922. Theo bản dịch của Hoàng Văn Lâu có nội dung như sau:

Chất dẻo cũng là loài mới trắng
Nhai dần dần càng ngọt càng ngon
Mùi thoảng giống nếp hoa vàng
Ngửi thơm thơm như không như có
Qúy hóa nhẽ, cơm hoa gạo mới thơm nức một nhà
Vui vẻ thay, con trẻ, đàn bà tiếng rao bốn ngõ
Thảnh thơi đôi thúng nghênh ngang xứ Bắc, xứ Đông
Vuông vắn một phong ngọt ngào đình kia, miếu nọ.
Ca dao Việt Nam cũng nhắc đến Cốm Vòng như một thứ đặc sản như:
“Cốm Vòng, gạo tám Mễ Trì
Tương Bần, húng Láng còn gì ngon hơn!’’
Hay:
“Gắng công kén hộ cốm Vòng
Kén hồng Bạch Hạc cho lòng ai vui”

Và Cốm làng Vòng đã vượt qua khỏi lũy tre làng, theo những gói quà, những gánh hàng rong đến với người thân, đến với người ăn chơi sành điệu, rồi trở thành đặc sản quý tiến vua các triều Lý (1009-1225), trở thành món ăn tao nhã nổi tiếng của người Tràng An.

Bà Trần Thu Hương - Phó Chủ tịch UBND phường Dịch Vọng Hậu nhận giấy Chứng nhận Thương hiệu Cốm làng Vòng.

Cốm làng Vòng thường gắn liền với mùa thu Hà Nội cổ kính và đã đi vào văn chương của nhiều thế hệ nhà văn. Đặc biệt là ai đã từng đọc “Món ngon Hà Nội” của nhà văn Vũ Bằng thì mới thấy hết được cái tinh tế của người Tràng An. Ông viết: "cứ đến đầu thu thì người Hà Nội nào, ở phiêu bạt bất cứ đâu đâu cũng nhớ ngay đến cốm Vòng? Chưa cần phải ăn làm gì vội, cứ nghĩ đến cốm thôi, người ta cũng đã thấy ngất lên mùi thơm dịu hiền của lúa non xanh màu lưu ly đặt trong những tàu lá sen tròn cũng xanh muôn muốt màu ngọc thạch! …Và mỗi khi tiết hoa vàng lại trở về, người ta nhớ Hà Nội là phải nhớ đến cốm - mà không phải chỉ nhớ cốm, nhưng nhớ bao nhiêu chuyện ấm lòng chung quanh mẹt cốm, bao nhiêu tình cảm xưa cũ hiu hiu buồn, nhưng thắm thiết xiết bao...".

Cốm Vòng cũng đã đi vào các các phẩm âm nhạc mà nổi tiếng nhất là bài hát Nhớ Mùa thu Hà Nội của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn:

“Mùa cốm xanh về thơm bàn tay nhỏ, Cốm sữa vỉa hè thơm bước chân qua”.

Tuy nhiên, trong những năm vừa qua, do quá trình đô thị hoá diễn ra nhanh, diện tích đất nông nghiệp để trồng lúa đã không còn, mặt khác việc sản xuất cốm chỉ theo thời vụ, công việc vất vả, thu nhập bấp bênh dẫn tới đa số các hộ gia đình làm nghề Cốm Vòng đã chuyển đổi sang làm nghề khác có thu nhập cao hơn. Hiện nay trên địa bàn phường chỉ còn khoảng trên 10 hộ sản xuất Cốm.

Bà Trần Thu Hương - Phó Chủ tịch UBND phường Dịch Vọng Hậu bên sản phẩm Cốm làng Vòng.

Đứng trước những khó khăn, thách thức, để giữ gìn và phát huy giá trị của làng nghề truyền thống, từ khi thành lập phường Dịch Vọng Hậu, Đảng ủy, HĐND, UBND phường Dịch Vọng Hậu luôn quan tâm hướng phát triển cho làng nghề truyền thống Cốm Làng Vòng. Cụ thể Đảng uỷ đã có Nghị quyết chuyên đề về định hướng phát triển làng nghề Cốm làng Vòng. Đặc biệt, UBND phường phối hợp với Hội Nông dân phường và các hộ gia đình làm cốm tìm đến các vùng trồng lúa để đặt hàng lúa nguyên liệu phục vụ cho việc làm Cốm.

Đồng thời, phường thường xuyên hỗ trợ Hội Nông dân phường, Hội phụ nữ phường tham gia các gian hàng hội chợ, triển lãm giới thiệu làng nghề truyền thống để quảng bá cho hình ảnh thương hiệu cốm Vòng. Cùng với đó, UBND phường đã tăng cường tuyên truyền tới các hộ sản xuất, kinh doanh cốm về việc thực hiện đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm, yêu cầu các hộ gia đình ký cam kết không sử dụng chất bảo quản, phụ gia trong sản xuất gây ảnh hưởng tới sức khỏe người tiêu dùng. Thực hiện việc xã hội hóa trong công tác hoàn thiện thủ tục, hồ sơ đăng ký thương hiệu cốm làng Vũng.

Với những chủ trương, biện pháp đồng bộ, sự vào cuộc tích cực, hiệu quả của các ban ngành đoàn thể phường, trong đó Hội Nông dân phường là nòng cốt đến nay số hộ làm cốm đã bước đầu tăng lên. Các hộ gia đình yên tâm sản xuất, đảm bảo được thu nhập cho gia đình. Số lượng cốm thương phẩm được tăng lên rất nhiều với nhiều loại sản phẩm được chế biến từ cốm như: Bánh cốm, chả cốm, cốm sấy…

đặc biệt trong “Lễ hội Cốm làng Vòng” năm 2017 (1/9/1997 - 1/9/2017) chào mừng kỷ niệm 20 năm ngày thành lập quận Cầu Giấy. Thương hiệu “Cốm làng Vòng” đã được các cơ quan chức năng công nhận và công bố. Đây là dấu mốc quan trọng để nghề làm Cốm làng Vòng tiếp tục duy trì và ngày càng phát triển.

Phát biểu tại Lễ hội Cốm làng Vòng năm 2017, bà Trần Thu Hương - Phó Chủ tịch UBND phường Dịch Vọng Hậu chia sẻ: Cho phép tôi được thay mặt các đồng chí lãnh đạo phường Dịch Vọng Hậu xin được gửi lời cảm ơn và biểu dương tinh thần vượt khó, cần cù, sáng tạo của các cụ cao niên, các bác, các anh các chị và đại diện các gia đình hiện vẫn đang duy trì nghề Cốm truyền thống. Lễ hội Cốm làng Vòng được tổ chức ngày hôm nay là hoạt động văn hóa thiết thực nhằm tôn vinh nghề làm cốm; tôn vinh các cá nhân, các hộ gia đình đã gìn giữ, bảo tồn nghề làm cốm từ bao đời nay và cũng là dịp để quảng bá thương hiệu sản phẩm Cốm Làng Vòng, phát triển một thương hiệu dân gian truyền thống, góp phần gìn giữ nét đặc trưng riêng của Hà Nội ngàn năm văn hiến.

Để tiếp tục duy trì và phát triển nghề cốm trong thời gian tới, Đảng ủy, HĐND, UBND phường đề nghị các hộ gia đình đang duy trì nghề cốm cần tập trung thực hiện một số nội dung sau:

- Trong mỗi gia đình cần định hướng nghề nghiệp và giáo dục cho con cháu ý thức giữ gìn và phát huy nghề truyền thống mà cha ông từ bao đời đã truyền lại.

- Tăng cường công tác tuyên truyền, quảng bá nhận diện về thương hiệu “Cốm làng Vòng”. Đa dạng hóa các sản phẩm làm từ cốm để phục vụ nhu cầu người tiêu dùng.

- Trong quá trình sản xuất luôn quan tâm tới công tác đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm, coi đây là một yêu cầu sống còn để đảm bảo uy tín, thương hiệu của sản phẩm.

- Tạo tính liên kết trong chuỗi cung cấp nguyên liệu, quá trình sản xuất và tiêu thụ sản phẩm để tăng cường giá trị sản phẩm Cốm đến tay người tiêu dùng.

- Từng bước nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm thông qua việc áp dụng công nghệ khoa học, cải tiến kỹ thuật trong các khâu của quá trình sản xuất.

Cốm làng Vòng ngày nay đã có mặt ở hầu hết các tỉnh, thành phố trong cả nước và được xuất khẩu sang một số thị trường quốc tế; được nhiều người tiêu dùng trong nước và quốc tế biết đến; Các hộ gia đình sản xuất cốm đã tự nâng cao ý thức trong sản xuất, chế biến, nâng cao chất lượng cốm thành phẩm, ý thức rõ ràng hơn về thương hiệu sản phẩm; về tiếp cận, quảng bá thương hiệu ra thị trường và người tiêu dùng.

Bài, ảnh: Văn Thanh - Đoàn Tuấn