Nghề dệt chiếu thủ công truyền thống ở Việt Nam có từ rất lâu đời, đến nay vẫn chưa xác định được chính xác nghề chiếu xuất hiện từ bao giờ và ai là tổ nghề. Theo truyền thuyết, vào thời Tiền Lê – Lý (thế kỷ X–XI), nghề dệt chiếu bắt đầu hình thành tại làng Hới, xã Tân Lễ, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình và phát triển mạnh vào thời Hậu Lê (thế kỷ XV). Trong tiến trình đó, làng Vũ Hạ là một trong những điểm sáng của nghề dệt chiếu ở miền Bắc.

Công đoạn dệt chiếu

Từ bao đời nay, người dân Vũ Hạ đã gắn bó với nghề dệt chiếu như một phần máu thịt của làng quê. Nguyên liệu chính để làm chiếu là cây cói – một loài cỏ mọc nhiều ở vùng đầm lầy, bãi sông. Cói được thu hoạch vào mùa hạ, phơi khô dưới nắng, rồi nhuộm màu theo thị hiếu và nhu cầu của thị trường.

Để làm nên một manh chiếu đẹp, bền, người nghệ nhân phải trải qua nhiều công đoạn công phu, tỉ mỉ. Công đoạn chẻ sợi, se cói đòi hỏi đôi tay khéo léo và sự kiên nhẫn, cảm nhận được độ mềm, độ đều của từng sợi cói để không bị gãy, xơ.

Dệt chiếu là công đoạn thể hiện rõ nhất sự tài hoa và bản sắc làng nghề. Trên khung cửi thủ công, người nghệ nhân Vũ Hạ đan từng sợi cói, sợi đay để kết thành mặt chiếu. Những bàn tay miệt mài tạo nên từng ô vuông đều đặn. Cuối cùng là các bước viền mép, ép phẳng và hoàn thiện.

Họa tiết chữ “Thọ” ở vị trí trung tâm của chiếu thể hiện mong ước về sức khỏe, an khang và trường thọ

Giá trị văn hóa truyền thống trên từng họa tiết, hoa văn

Nếu như sợi cói là chất liệu làm nên tấm chiếu thì hoa văn chính là “tiếng nói văn hóa” của người Vũ Hạ. Mỗi đường nét, mỗi họa tiết thêu dệt trên chiếu đều mang một thông điệp riêng, phản ánh tâm hồn người Việt qua bao thế hệ.

Trên những manh chiếu truyền thống, người ta thường thấy các họa tiết như chữ “Thọ”, “Phúc” – biểu tượng của trường thọ, phúc lành, may mắn và thịnh vượng; hay các hoa văn hình học dân gian như móc vuông, móc tròn, lưới mắt cáo, hình thoi, đường gợn sóng… được sắp xếp theo quy luật lặp lại đều đặn, tượng trưng cho sự ổn định và trật tự. Với đặc điểm này, chiếu cói Vũ Hạ thường hiện diện trong các dịp lễ Tết, giỗ chạp, nghi lễ truyền thống.

Trong đám cưới, chiếu hoa trở thành vật phẩm thiêng liêng, tượng trưng cho sự gắn kết lứa đôi. Hình ảnh dưới tán dừa có đôi nam thanh nữ tú, trái tim, đôi uyên ương, hoa hồng cùng dòng chữ “mừng hạnh phúc”, “nghĩa tình trọn vẹn”... là biểu tượng của tình yêu bền vững, hạnh phúc viên mãn.

Chiếu hoa tượng trưng cho gắn kết lứa đôi

Chiếc chiếu trở thành biểu tượng văn hóa tinh thần và đi vào ca dao, trở thành hình ảnh ẩn dụ cho tình yêu giản dị, chân thành:

Chiếu hoa mà trải sập vàng

Điếu ngô, xe trúc sao chàng chẳng say

Những nơi chiếu cói võng đay

Điếu sành, xe sậy chàng say la đà.

Những hoa văn trên chiếu không đơn thuần để trang trí, mà còn là phương tiện truyền tải văn hóa, quan niệm sống và đạo lý làm người. Mỗi manh chiếu là một “lời kể” về nghề truyền thống, về lịch sử thăng trầm của làng nghề. Người Vũ Hạ không chỉ dệt chiếu để mưu sinh, mà còn coi đó là sứ mệnh văn hóa, là cách gìn giữ ký ức làng quê.

Giữa cuộc sống hiện đại, chiếu cói có thể không còn còn giữ vị trí trung tâm trong mỗi gia đình như xưa. Nhưng, ai đã từng trải qua những năm tháng tuổi thơ nằm trên chiếu, ăn cơm trên chiếu,…thì tấm chiếu vẫn là một phần ký ức sâu đậm. Nó nhắc nhở rằng: có một làng quê, một nghề xưa đang âm thầm giữ gìn bản sắc Việt thông qua từng manh chiếu, được dệt nên từ những sợi nghĩa tình của những người nghệ nhân làng Vũ Hạ.