Tây Nguyên: Nét đặc trưng của chế độ mẫu hệ

LNV - Trải qua nhiều biến động của lịch sử, với sự thay đổi phương thức sản xuất cùng việc giao thoa văn hóa vùng miền, nhiều tộc người Tây Nguyên đã chuyển dần từ mẫu hệ truyền thống sang vai trò phụ hệ. Cho đến nay, chỉ còn một số ít tộc người như: Ê Đê, Jrai, Rơ Măm… là vẫn bảo lưu những đặc trưng cơ bản của chế độ mẫu hệ. Như con cái sinh ra mang họ mẹ và người phụ nữ thường quyết định việc hệ trọng của gia đình. Khi các thành viên trong gia đình cần có trang phục truyền để đến trường, lễ hội… thì người mẹ phải chuẩn bị cho con, dẫu là tự dệt hay là mua ở đâu đó. Đồng thời, họ cũng là người gìn giữ và truyền dạy nghề dệt thổ cẩm cho phụ nữ các thế hệ sau của gia đình…
Chế độ mẫu hệ tồn tại trong dòng họ và gia đình Tây Nguyên từ hàng trăm năm nay, hình thành từ đặc điểm quần hôn nguyên thủy. Khi đó, người ta chỉ có thể nhận biết rõ ràng về mẹ, người đã hoài thai và sinh ra mình. Người mẹ cũng giữ vai trò quan trọng trong việc quản lý, chia bôi lương thực, thực phẩm. Nói rộng ra là nắm giữ sự ăn (sao cho đủ đầy) và mặc (che đậy thân thể) hàng ngày, hàng tháng, hàng năm, trong một gia đình. Do vậy, việc trong nhà do người đàn bà cai quản, còn giao tiếp với xã hội và cộng đồng do người đàn ông nhận lãnh (thậm chí thay mặt vợ kế nhiệm chủ bến nước). Cũng từ tập quán của tộc người mà các đặc trưng văn hóa riêng dần trở thành truyền thống.

Trải qua nhiều biến động của lịch sử, với sự thay đổi phương thức sản xuất cùng việc giao thoa văn hóa vùng miền, nhiều tộc người Tây Nguyên đã chuyển dần từ mẫu hệ truyền thống sang vai trò phụ hệ. Cho đến nay, chỉ còn một số ít tộc người như: Ê Đê, Jrai, Rơ Măm… là vẫn bảo lưu những đặc trưng cơ bản của chế độ mẫu hệ.


Lễ mừng cơm mới của đồng bào Xê- đăng.


Mẫu hệ Tây Nguyên trước 1975 phản ánh rõ nét trong nhiều phong tục, tập quán, nổi lên 3 đặc điểm chi phối chính gồm: Của cải, tước vị truyền theo dòng nữ; Hôn nhân do nhà gái chủ động, đàn ông cư trú bên nhà vợ; Con cái sinh ra mang họ mẹ. Khi cha mẹ qua đời hoặc con gái đi lấy chồng (thậm chí cả con nuôi), của cải sẽ được sẻ chia cho từng người, tùy theo mức độ gia đình ấy có. Bất cứ việc lớn nhỏ gì trong gia đình, ý kiến quyết định cuối cùng vẫn là của người phụ nữ lớn tuổi nhất trong nhà. Hôn nhân và họ của con cái vẫn giữ nguyên theo tập tục cũ.

Theo tập quán tự cung, tự cấp truyền thống, trong mỗi gia đình Tây Nguyên đều có sự phân công lao động rõ ràng giữa người phụ nữ và người đàn ông. Việc cúng kiếng do người đàn ông thực thi, nhưng nuôi, trồng, gặt hái lương thực, thực phẩm (lúa gạo, bắp, heo, gà, rượu cần…) phục vụ chính gia đình, dùng trong các lễ cúng là trách nhiệm của phụ nữ. Khi còn làm rẫy luân khoảnh, có một đám lúa chỉ để dùng nấu cơm dâng lên các vị Yàng linh thiêng phải do người phụ nữ lớn tuổi nhất trong gia đình tự tay gieo trồng, suốt từng nhánh lúa, giã thành gạo, nấu thành cơm để đảm bảo sự sạch sẽ, trân kính.

Ngày nay, người phụ nữ không còn quán xuyến quá nhiều về kinh tế gia đình, nhất là đối với quy trình kỹ thuật canh tác cà phê, điều, cao su hay làm lúa nước. Vai trò chính dần chuyển sang cho những người đàn ông trong gia đình, nhất là những khi tham gia các lớp tập huấn, chuyển giao kỹ thuật (mặc dù việc giữ túi tiền, mua bán gì vẫn phải có ý kiến và sự đồng thuận của người phụ nữ). Đối với người Ê Đê, Jrai, Rơ Măm…, hôn nhân vẫn do nhà gái chủ động, đàn ông cư trú bên vợ và con cái sinh ra mang họ mẹ. Thậm chí nếu vợ qua đời trước, người chồng có thể phải trở về nhà mình với 2 bàn tay trắng nếu không có sự tái hôn với người trong dòng họ vợ (theo tục cuê nuê-nối dây).

Trong một số những đặc trưng văn hóa tiêu biểu cho từng tộc người, ngoài kiến trúc nhà, nghề thủ công còn có ngôn ngữ, trang phục và nghệ thuật diễn xướng. Lớn nhất và quan trọng nhất chính là trong việc bảo tồn văn hóa truyền thống. Đối với gia đình, việc gìn giữ tiếng nói, để con cái dẫu lớn lên và đi khỏi cộng đồng vẫn không “mù tịt” tiếng mẹ đẻ thì mẹ là người đầu tiên cùng các con lưu truyền, duy trì ngôn ngữ của tộc người. Bên cạnh đó, khi các thành viên trong gia đình cần có trang phục truyền thống (ví dụ như huyện Đak Glei của tỉnh Kon Tum, TP. Buôn Ma Thuột của tỉnh Đắk Lắk có quy định học sinh vùng dân tộc thiểu số phải mặc trang phục truyền thống đến trường 2 ngày/tuần), người mẹ phải chuẩn bị cho con, dẫu là tự dệt hay là mua ở đâu đó. Đồng thời, họ cũng là người gìn giữ và truyền dạy nghề dệt thổ cẩm cho phụ nữ các thế hệ sau của gia đình.

Trong các bữa ăn hàng ngày hiện nay, mẹ là người nấu nướng các món ăn truyền thống và dạy lại cho con gái cách chế biến. Đơn giản chỉ là những bữa ăn thường ngày trong gia đình, cũng có thể có những món rau củ quả “cây nhà lá vườn” mọc hoang trong rừng rẫy mà mẹ đem về như lá bép, đọt mây, trái núc nác hay khổ qua, mướp rừng…

Khi hỏi chồng cho con gái hoặc gả con trai về nhà vợ, chính là người mẹ phải tính toán hoán đổi những hiện vật như trâu, bò, heo, thổ cẩm, rượu cần, ching chiêng, vòng đồng… truyền thống trước kia thành vật chất hiện tại (tiền, vàng, chăn mền, heo, gà, chai rượu…) làm của hồi môn để mang sang nhà trai hoặc ngược lại làm lễ vật dẫn cưới cho nhà gái.

Bà, mẹ cũng là người lưu giữ và trao truyền những câu hát dân ca, hát ru. Đêm đêm ôm con nằm trong chăn ấm bên bếp lửa nhà sàn, mẹ thủ thỉ kể cho nghe những câu chuyện cổ tích, ngụ ngôn của dân tộc mình về loài vật, để từ đó gieo từng hạt giống nhỏ vào giấc mơ, vào tâm hồn sạch tinh của con về những điều hay nên làm, điều dở nên tránh từ thuở bé thơ.

Với ý thức trách nhiệm sẵn có trong tâm thức, phụ nữ chính là những người làm tốt nhất việc gìn giữ, phát huy văn hóa truyền thống của tộc người. Đó không chỉ là trách nhiệm tự nhiên, hồn nhiên, mà còn là hạnh phúc từ tâm hồn mộc mạc, chất phác của phụ nữ các dân tộc thiểu số.

Bài, ảnh: Linh Nga Niê Kdam

Tin liên quan

Tin mới hơn

Trà đàm "Lan tỏa trà Việt đến với người Việt"

Trà đàm "Lan tỏa trà Việt đến với người Việt"

Nhân kỷ niệm Ngày Chè thế giới 21/05/2024, tối ngày 21/5, Cộng đồng Yêu trà Việt phối hợp cùng Hiệp Hội Chè Việt Nam và Phiên chợ quê - Tinh hoa trà Việt, tổ chức sự kiện chào mừng Ngày Chè thế giới, cùng buổi tọa đàm “Lan tỏa Trà Việt đến Người Việt” tại phố sách Hà Nội 19/12.
Thứ trưởng Ngoại giao Lê Thị Thu Hằng thăm và làm việc với cộng đồng người Việt Nam tại Thái Lan

Thứ trưởng Ngoại giao Lê Thị Thu Hằng thăm và làm việc với cộng đồng người Việt Nam tại Thái Lan

Ngày 16-5, Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài (NVNONN) - Bộ Ngoại giao thông tin, từ ngày 14 đến 16-5, Thứ trưởng Ngoại giao Lê Thị Thu Hằng dẫn đầu đoàn công tác làm việc tại thủ đô Bangkok và tỉnh Kanchanaburi (Thái Lan).
Phát huy tối đa nguồn lực của kiều bào đóng góp cho các địa phương

Phát huy tối đa nguồn lực của kiều bào đóng góp cho các địa phương

Từ ngày 8-11.5.2024, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, Chủ nhiệm Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài Lê Thị Thu Hằng đến thăm các tỉnh/thành Cần Thơ, Đồng Tháp, An Giang, làm việc về công tác đối ngoại của địa phương, công tác người Việt Nam ở nước ngoài và hỗ trợ cộng đồng người gốc Việt tại một số địa bàn.
Trường mầm non thị trấn 2 Nga Sơn  “Xây dựng trường mầm non hạnh phúc, lấy trẻ em làm trung tâm”

Trường mầm non thị trấn 2 Nga Sơn “Xây dựng trường mầm non hạnh phúc, lấy trẻ em làm trung tâm”

LNV - Những năm qua, dưới sự lãnh đạo của cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương, sự chỉ đạo sát sao từ phòng GD&ĐT huyện Nga Sơn cùng sự nỗ lực cố gắng phấn đấu của tập thể cán bộ giáo viên, nhân viên trong nhà trường. Năm học 2023 - 2024, trường mầm non thị trấn 2 (Nga Sơn, Thanh Hóa) đã hoàn thành chỉ tiêu huy động, chất lượng chăm sóc, giáo dục trẻ được ổn định và dần được nâng lên. Cơ sở vật chất, trang thiết bị được đầu tư khang trang đầy đủ để phục vụ cho trẻ. Trường chú trọng xây dựng môi trường giáo dục theo hướng mở giúp trẻ có cơ hội vừa học, vừa chơi, được tham gia vào các hoạt động khác nhau; từ đó giúp trẻ tự tin, hứng thú, khám phá, sáng tạo và trải nghiệm.
Thanh Hóa: Tăng cường ngăn chặn tình trạng học sinh, sinh viên sử dụng chất gây nghiện

Thanh Hóa: Tăng cường ngăn chặn tình trạng học sinh, sinh viên sử dụng chất gây nghiện

LNV - Ngày 17/5, UBND tỉnh Thanh Hóa Ban hành công văn số 6627/UBND-KSTTHCNC về việc tăng cường ngăn chặn tình trạng học sinh, sinh viên sử dụng chất gây nghiện.
Khai mạc Lễ hội sen Đồng Tháp lần thứ 2 năm 2024

Khai mạc Lễ hội sen Đồng Tháp lần thứ 2 năm 2024

LNV - Tối 16-5, UBND tỉnh Đồng Tháp khai mạc Lễ hội sen lần thứ 2-2024 với chương trình văn nghệ đặc sắc, đông đảo du khách đến tham quan chụp ảnh và mua sắm hàng trăm sản phẩm OCOP.

Tin khác

Nút rối tháng tư

Nút rối tháng tư

Tạp chí Làng nghề Việt Nam trân trọng giới thiệu một tới độc giả bài thơ "Nút rối tháng tư" của nhà thơ Thu Sang
Độc đáo nghề làm thúng chai Phú Mỹ

Độc đáo nghề làm thúng chai Phú Mỹ

LNV - Gần 20 năm qua, vợ chồng ông Trương Văn Trung, ở huyện Tuy An vẫn tận tâm với nghề làm thúng chai truyền thống. Mỗi năm gia đình ông làm nhiều thúng chai để bán cho ngư dân, các cơ sở du lịch và các công ty xuất khẩu ra nước ngoài.
Miền đất tổ

Miền đất tổ

LNV - Tạp chí Làng nghề Việt Nam trân trọng giới thiệu một tới độc giả bài thơ "Miền đất tổ"
Thăm nghĩa trang liệt sĩ

Thăm nghĩa trang liệt sĩ

Tạp chí Làng nghề Việt Nam trân trọng giới thiệu một tới độc giả bài thơ "Thăm nghĩa trang liệt sĩ"
Phác hoạ về người lính

Phác hoạ về người lính

Tạp chí Làng nghề Việt Nam trân trọng giới thiệu một tới độc giả bài thơ "Phác hoạ về người lính"
Một gia đình có 3 đời gắn bó với nghề bốc thuốc đông y

Một gia đình có 3 đời gắn bó với nghề bốc thuốc đông y

LNV - Đến xã Phú Sơn huyện Ba Vì (Hà Nội) nhắc tới ông Lang Mật (tên thường gọi của Lương y Chu Văn Mật (85 tuổi) ở thôn Cao Lĩnh xã Phú Sơn thì ai cũng biết, gia đình ông đã có 03 đời làm nghề bốc thuốc nam trị bệnh cứu người.
Thành phố hoa phượng đỏ

Thành phố hoa phượng đỏ

LNV - Nằm ở vị trí trung tâm Duyên hải Bắc Bộ, Hải Phòng là thành phố cảng lâu đời và là trung tâm du lịch biển hàng đầu cả nước.
Bình Định: Khai quật đợt 2 phế tích Đại Hữu

Bình Định: Khai quật đợt 2 phế tích Đại Hữu

LNV - Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch vừa ban hành Quyết định số 1223 cho phép Bảo tàng tỉnh Bình Định phối hợp với Viện Khảo cổ học khai quật khảo cổ đợt 2 phế tích Đại Hữu, thôn Chánh Mẫn, xã Cát Nhơn, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định.
Bảo vệ và phát huy giá trị Quần đảo Cát Bà gắn với di sản thế giới Vịnh Hạ Long

Bảo vệ và phát huy giá trị Quần đảo Cát Bà gắn với di sản thế giới Vịnh Hạ Long

LNV - Ngày 16/9/2023, tại Kỳ họp lần thứ 45 của Ủy ban Di sản Thế giới diễn ra ở Thủ đô Riyadh, Vương quốc Ả rập Xê út đã công nhận Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà (tỉnh Quảng Ninh và thành phố Hải Phòng) là Di sản thiên nhiên thế giới. Đây là di sản thế giới liên tỉnh, thành phố đầu tiên ở Việt Nam và là niềm vinh dự, tự hào của nhân dân tỉnh Quảng Ninh, thành phố Hải Phòng và nhân dân cả nước. Tuy nhiên, cũng đặt ra trách nhiệm lớn lao đối với các quốc gia thành viên trong việc quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị của Di sản thế giới này trong thời gian tới.
Khai mạc Lễ hội Tình yêu năm 2024

Khai mạc Lễ hội Tình yêu năm 2024

LNV - Tối nay (8/5) tại xã Hồng Vân, huyện Thường Tín, Hà Nội, Lễ hội Tình yêu lần thứ 3 - năm 2024 nhằm tôn vinh giá trị cao đẹp của thiên tình duyên bất tử giữa chàng trai nghèo Chử Đồng Tử và Tiên Dung công chúa.
Người đàn ông đa tài chế tác khèn bè và đàn ta lư

Người đàn ông đa tài chế tác khèn bè và đàn ta lư

LNV - Ông Hồ Văn Vạt (tên thường gọi là Pả Hơi) là người Vân Kiều nổi tiếng ở trong vùng bởi khả năng vừa biết chế tạo nhạc cụ và đàn hát khèn bè và đàn ta lư.
Khánh Hoà: Triển lãm 100 hình ảnh và 600 cuốn sách nhân kỷ niệm 70 năm Ngày Chiến thắng Điện Biên Phủ

Khánh Hoà: Triển lãm 100 hình ảnh và 600 cuốn sách nhân kỷ niệm 70 năm Ngày Chiến thắng Điện Biên Phủ

LNV - Chiều 4-5, tại khu vực Tháp Trầm hương (TP. Nha Trang), Sở Văn hóa và Thể thao Khánh Hòa khai mạc Triển lãm ảnh và trưng bày, giới thiệu sách, tài liệu kỷ niệm 70 năm Ngày Chiến thắng Điện Biên Phủ
Hà Nội: Thêm 2 di tích lịch sử được xếp hạng cấp thành phố tại huyện Đan Phượng

Hà Nội: Thêm 2 di tích lịch sử được xếp hạng cấp thành phố tại huyện Đan Phượng

LNV - Vừa qua, UBND thành phố Hà Nội đã có Quyết định số 2138/QĐ-UBND về việc xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh trên địa bàn thành phố Hà Nội.
(Hà Nội) Ấn tượng cầu đi bộ trở thành không gian nghệ thuật công cộng

(Hà Nội) Ấn tượng cầu đi bộ trở thành không gian nghệ thuật công cộng

Ngày 03/5, tại Trung tâm Văn hóa nghệ thuật 22 Hàng Buồm, UBND quận Hoàn Kiếm (Hà Nội) tổ chức “Lễ khai mạc Dự án nghệ thuật Công cộng trên cầu đi bộ Trần Nhật Duật kết nối Dự án nghệ thuật Công cộng Phúc Tân”.
Kon Tum: Bảo tồn, khôi phục nhà Rông truyền thống

Kon Tum: Bảo tồn, khôi phục nhà Rông truyền thống

LNV - Nhà Rông truyền thống là một trong những di sản văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc thiểu số tỉnh Kon Tum. Việc bảo tồn, phục dựng nhà Rông truyền thống sẽ tạo điều kiện cho các di sản, giá trị văn hóa gắn liền với nhà Rông được gìn giữ, phát huy, đặc biệt là những giá trị văn hóa phi vật thể như lễ hội, nghề truyền thống, tín ngưỡng dân gian, cồng chiêng, múa xoang...
Xem thêm
qc-vinamilk-100-thanh-trung
Mới nhất Đọc nhiều
Trà đàm "Lan tỏa trà Việt đến với người Việt"

Trà đàm "Lan tỏa trà Việt đến với người Việt"

Nhân kỷ niệm Ngày Chè thế giới 21/05/2024, tối ngày 21/5, Cộng đồng Yêu trà Việt phối hợp cùng Hiệp Hội Chè Việt Nam và Phiên chợ quê - Tinh hoa trà Việt, tổ chức sự kiện chào mừng Ngày Chè thế giới, cùng buổi tọa đàm “Lan tỏa Trà Việt đến Người Việt” tại phố sách Hà Nội 19/12.
Ngư dân Lập Lễ duy trì và phát triển nghề cá truyền thống - Góp phần bảo vệ chủ quyền biển đảo

Ngư dân Lập Lễ duy trì và phát triển nghề cá truyền thống - Góp phần bảo vệ chủ quyền biển đảo

LNV- Xã Lập Lễ, huyện Thuỷ Nguyên, thành phố Hải Phòng là một xã có nghề cá truyền thống nổi tiếng lâu đời, từ chỗ đã từng đứng trên bờ vực phá sản. Bằng sự nỗ lực của chính quyền và những ngư dân yêu nghề, năm 2005 xã đã dành danh hiệu lá cờ đầu về mô hì
Thêm 126 sản phẩm, bộ sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu khu vực phía Bắc năm 2024

Thêm 126 sản phẩm, bộ sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu khu vực phía Bắc năm 2024

LNV - Bộ Công Thương đã quyết định công nhận 126 sản phẩm, bộ sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu khu vực phía Bắc năm 2024.
Hà Tĩnh: Nhiều mô hình kinh tế nông nghiệp đem lại thu nhập cao cho người dân

Hà Tĩnh: Nhiều mô hình kinh tế nông nghiệp đem lại thu nhập cao cho người dân

LNV - Nhiều mô hình kinh tế hiệu quả tại xã Tân Lâm Hương (Thạch Hà, Hà Tĩnh) đã đem lại thu nhập khá cho người dân, góp phần xây dựng nông thôn mới.
Vĩnh Phúc: Lan tỏa phong trào Toàn dân tham gia bảo vệ môi trường, xây dựng khu dân cư sáng - xanh - sạch - đẹp

Vĩnh Phúc: Lan tỏa phong trào Toàn dân tham gia bảo vệ môi trường, xây dựng khu dân cư sáng - xanh - sạch - đẹp

LNV - Phát động phong trào “Toàn dân tham gia bảo vệ môi trường, xây dựng khu dân cư sáng - xanh - sạch - đẹp”, Ủy ban MTTQ huyện Sông Lô tích cực triển khai sâu rộng phong trào đến các đoàn thể, tổ chức thành viên và tầng lớp nhân dân. Kết quả thực hiện phong trào đã tạo chuyển biến tích cực từ nhận thức đến hành động của người dân trong bảo vệ môi trường, góp phần làm đẹp cảnh quan, tô điểm bức tranh về những miền quê đáng sống.
qc-vinamilk-dinh-duong-vang
vf
ban-qlda-dau-tu-xay-dung-huyen-quan-son
the-92-coffee
cong-ty-tnhh-xay-dung-va-thuong-mai-duy-thang
cong-ty-tnhh-xay-dung-manh-truong-son
cong-ty-co-phan-tan-phong
dang-uy-ubnd-mttq-huyen-yen-thanh-nghe-an
cong-ty-tnhh-mtv-tan-anh
chao-mung-70-nam-chien-thang-dbp-49-nam-ngay-giai-phong-mien-nam-138-nam-ngay-qtld
Giao diện di động