Bến Tre nằm trong vùng Đồng bằng sông Cửu long, là một tiểu vùng hội tụ, giao thoa văn hóa. Do vậy, làng nghề nông nghiệp ở đây ra đời và gắn liền với phong tục, đời sống văn hóa, cũng thể hiện đầy đủ bản sắc thiên nhiên, đa dạng các sản phẩm vật chất lẫn tinh thần, góp phần tạo nên bức chân dung bình dị, nhưng sống động. Với 65 km bờ biển kéo dài theo 3 huyện: Ba Tri, Bình Đại và Thạnh Phú, làng nghề nông nghiệp, nông thôn ở đây cũng phát triển khá phong phú, nổi trội là nghề làm muối đã có từ những năm 30 của thế kỉ XIX.

Người ta thường gọi những người làm nghề này là “diêm dân”, bởi lẽ cái nghề luôn “bán mặt cho đất và bán lưng cho trời”, phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết. Làm nghề muối rất vấtvả và chỉ làm được vào mùa khô, mùa mưa thì không làm được. Đối với nghề này không cần phải có vốn nhiều nhưng đòi hỏi phải có lao động đông, cùng những công cụ thông thường như: ống lăn, bồ cào, trang…. Cách làm muối nhìn đơn giản nhưng chẳng dễ chút nào, phải làm từng công đoạn như: Ban đầu phải đắp bờ, làm bằng phẳng nền ruộng như một cái khuôn, rồi phơi khuôn, lấy nước vào khuôn, chuyền nước qua lại các khuôn cho phù hợp, rồi rắc muối giống và sau cùng là thu hoạch.

Bảo Thạnh là xã có diện tích muối lớn nhất Bến Tre, có 1.100 hộ làm muối, khoảng 2.000 lao động, cũng là xã được công nhận làng nghề truyền thống (năm 2008). Tiếp đó, xã Thạnh Phước (Bình Đại) có diện tích muối đứng hàng thứ nhì tỉnh (400 ha). Trong những năm 2000, với diện tích 1 hecta ( 10.000 mét vuông), trung bình mỗi vụ, người làm muối sẽ thu về từ 1.200 đến 1.500 giạ muối, những năm nước mặn nhiều, lượng mưa ít thì sản lượng lên đến 1.800 giạ. Điều đặc biệt là việc mua bán được thông qua đơn vị đo lường bằng giạ ( mỗi giạ 45 kg muối hột). Sản lượng hàng năm có khoảng 10.000-16.000 tấn, giá trị từ 12-20 tỷ đồng. Đến năm 2009, giá muối từ 70 ngàn đến 80 ngàn đồng/giạ (40kg), trừ chi phí, diêm dân lãi khoảng vài chục triệu đồng/ha. Thấy vậy, rất nhiều diêm dân đầu tư làm muối, những hộ nuôi tôm cũng bắt đầu chuyển hướng sang làm nghề muối này. Ước tính bình quân mỗi ha đất nuôi tôm công nghiệp chuyển qua làm muối người dân phải đầu tư từ 25 đến 30 triệu đồng (chỉ tính tiền cải tạo chuyển đổi đất, chưa kể tiền mua đất); nếu tính theo số tròn, dân làm muối tại đây đã tiêu tốn khoảng hai tỷ đồng để cải tạo đất chuyển qua làm muối.

Thế nhưng, giá muối năm 2010 lại quá thấp, chỉ ở mức 22 ngàn đến 24 ngàn đồng giạ, diêm dân không thể tưởng tượng nổi, có những nhà vì đầu tư quá nhiều dẫn đến nợ nần. Một diêm dân tại xã Baor Thạnh kể “…gia đình tui sống bằng nghề làm muối nầy đã 4 đời, hồi đó kiếm ăn được lắm, mấy năm gần đây thì khó khăn bởi giá muối rớt “ te tua”, bán “ trần thân”, cực dữ lắm những chỉ từ “ huề” đến lỗ, nhưng không làm thì biết làm gì bởi vùng nầy nước mặn chát, chỉ có làm muối thôi…”. Dù luôn lo sợ giá cả lên xuống bấp bênh, nhưng có những hộ gia đình vẫn bám trụ lấy nghề, truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Cuối cùng người dân Ba Tri cũng đón được những tín hiệu mừng, từ đầu vụ muối năm 2017 – 2018, giá muối tăng lên rất cao, với 60.000 đồng/giạ, tăng gấp 3 lần so với năm trước, cao nhất trong 5 năm qua và ổn định đến nay. Từ đó đã tạo sự phấn khởi cho người làm muối ở Ba Tri khi bước vào vụ sản xuất. Ở vụ muối 2018 – 2019, tranh thủ mùa mưa dứt, bà con tích cực ra đồng, hăng say lao động, làm khuôn để vào vụ và sản xuất muối sớm hơn năm trước nửa tháng. Nhờ thời tiết thuận lợi, nắng nhiều, gió mạnh, độ mặn trong nước cao, diêm dân tích cực chăm sóc nên muối dễ dàng kết tinh, cho năng suất cao. Đến thời điểm này, bà con đã thu hoạch được hơn 6.800 tấn muối, năng suất bình quân 7 tấn/ha. Hiện nay giá muối vẫn ổn định mức 60.000 đồng/giạ, đây là điều mà người làm muối ở Ba Tri từng mơ ước.

Từng rơi vào cảnh loay hoay tìm mọi cách để giữ lại cái nghề truyền thống có tự trăm năm, người dân Ba Tri dường như vượt qua những sóng gió để tiếp tục lao động hăng say, truyền lửa đến các thế hệ sau. Sắp đến làng nghề cần được đầu tư xây dựng mở rộng đường giao thông nông thôn, hệ thống thủy lợi để phục vụ sản xuất và tiêu thụ dễ dàng. Ngoài ra, nông dân cũng cần đầu tư sản xuất ra các sản phẩm mới như muối ớt, muối tôm… vì nơi đây rất gần nguồn nguyên liệu chế biến.

Bài, ảnh: Ánh Tuyết