Từ nhà khoa học đến nhà nông để hồi sinh dược liệu quý

Cống hiến gần hai thập kỷ theo đuổi con đường khoa học, chị Phạm Thị Lý đã thành công trong việc phát hiện, giải trình tự gen và xây dựng bản đồ lục lạp của loài dược liệu quý Nhất Dương Sinh - giống cây được Cục Trồng trọt cấp bằng bảo hộ độc quyền năm 2022. Từ dấu mốc ấy, “nhà nông” Phạm Thị Lý tiếp tục viết nên câu chuyện hành trình khởi nghiệp đậỳ tâm huyết, truyền cảm hứng bởi nghị lực phi thường của người phụ nữ nhỏ bé.

Nguyên Thủ tướng Phạm Minh Chính vui mừng lắng nghe chia sẻ của Th S Phạm Thị Lý về việc áp dụng công nghệ số bảo tồn trà hoa vàng Hakodae Orgavina tại Lễ phát động Phong trào thi đua “ cả nước thì đua ĐMST, CĐS” ngày 24/4/2025 tại Học Viện Bưu chính Viễn thông

Sau 15 năm bền bỉ, đi qua nhiều thăng trầm, chị Lý cùng HTX Tiên Dương tự hào đón đầu mô hình hệ sinh thái dược liệu đa tầng, phát triển dựa trên quy luật cộng sinh tự nhiên. Câu chuyện của chị không chỉ dừng lại ở tình yêu với thiên nhiên, mà còn trở thành một kinh nghiệm thực tiễn góp phần lan tỏa hướng đi cho nông nghiệp xanh tại Việt Nam.

Chia sẻ về triết lý sống, chị Lý cho biết, nếu có cơ hội lựa chọn một cuộc đời khác, chị vẫn mong mình là cây xuyến chi nhỏ bé – loài thân thảo giản dị nhưng có sức sống bền bỉ, thích nghi tốt trước mọi biến đổi của thời tiết. Hình ảnh ấy cũng phần nào phản chiếu con người chị – một phụ nữ Việt Nam nhỏ bé nhưng kiên cường, ẩn chứa nội lực mạnh mẽ. Chị xúc động đọc những vần thơ do chính mình sáng tác:

“Thôi thì cứ mơn mởn xanh

Làm thân hoa cỏ mong manh giữa đời

Xôn xao hát giữa đất trời

Đâu cần chậu ngọc, ao vàng...”

Cơ duyên đến với nông nghiệp của chị bắt nguồn từ nhận thức rằng nông nghiệp nhiệt đới là “mỏ vàng” chưa được khai thác hiệu quả. Đặc biệt, vào giai đoạn 2016–2017, khi các chế phẩm sinh học phục vụ sản xuất hữu cơ chủ yếu phải nhập khẩu với chi phí cao, chị đã cùng cộng sự nghiên cứu, phát triển chế phẩm vi sinh, giúp nông dân chủ động nhân sinh khối với giá thành phù hợp điều kiện trong nước. Từ thực tiễn đó, phương pháp hữu cơ vi sinh dần được hình thành và hoàn thiện.

Theo chị Lý, HTX Tiên Dương cũng là đơn vị tiên phong đề xuất với TP Hà Nội mô hình liên kết “5 nhà” gồm: Nhà nước -Nhà khoa học – Nhà nông – Nhà phân phối – Người tiêu dùng, đồng thời làm rõ định hướng phát triển của phương pháp hữu cơ vi sinh trong sản xuất nông nghiệp.

Không dừng lại ở việc đứng ra thành lập HTX Tiên Dương và cầm cân nảy mực cho chuỗi dự án về nông nghiệp xanh, “nhà khoa học” Phạm Thị Lý mang trong mình đầy “tham vọng” cho việc hồi sinh dược liệu quý mang tên trà hoa vàng - loài dược liệu của Sách Đỏ. Đây là dự án bảo tồn và phát triển cây dược liệu quý đầy tâm đắc trong cuộc đời của chị.

PGS Trần Ninh và các nhà khoa học tham gia Hôj thảo khoa học: ĐMST trong bảo tồn và phát triển tài nguyên dược liệu bắt đầu từ cây trà hoa vàng bản địa Thái Nguyên cùng tôn vinh Trà hoa vàng Hakodae Orgavina là một trong “Ngũ đại danh trà” tỉnh Thái Nguyên

Đánh thức” tiềm năng của rừng

Men theo giá trị “vàng xanh” từ rừng, chị Phạm Thị Lý lựa chọn vùng đất Thái Nguyên, Sóc Sơn… để khai thác và phát huy tiềm năng dược liệu. Đây cũng là khu vực phân bố của cây trà hoa vàng Hakodae cổ thụ – nguồn cảm hứng thôi thúc chị dấn thân vào nghiên cứu và phát triển. Theo chị, làm nông nghiệp, nếu không có đam mê thì khó có thể theo đuổi đến cùng.

Trong hành trình phục hồi và phát triển dược liệu quý, chị Lý nhận được sự đồng hành của PGS.TS Trần Ninh, nguyên Phó Chủ nhiệm Bộ môn Thực vật, Khoa Sinh học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội), cùng các cộng sự. Với sự trân trọng, chị gọi ông là “người khai mở bí ẩn vàng xanh Tam Đảo”. Trước đó, từ những năm 1990, PGS.TS Trần Ninh và cộng sự đã khảo sát nhiều khu rừng trên cả nước, phát hiện hàng chục loài trà hoa vàng mới cho khoa học. Đáng chú ý, năm 1999, trong một chuyến khảo sát tại khu vực dãy Tam Đảo (thuộc huyện Đại Từ, Thái Nguyên), ông đã phát hiện loài trà hoa vàng bản địa và đặt tên là Camellia hakodae Ninh.

Cơ duyên đến với trà hoa vàng của chị Lý bắt đầu từ việc sưu tầm những cây trà hoa vàng Hakodae cổ thụ – giống bản địa quý của dãy Tam Đảo. Sau đó, chị đưa về trồng, bảo tồn tại khu vực rừng Trung Giã, áp dụng phương pháp canh tác hữu cơ vi sinh kết hợp sử dụng chế phẩm sinh học trong chăm sóc. Kết quả cho thấy, sản phẩm trà hoa vàng Hakodae có hương vị đặc trưng, khác biệt so với nhiều giống trà khác.

Từ quá trình tuyển chọn và nghiên cứu, chị Lý tiếp tục xây dựng mô hình canh tác theo hướng tái tạo hệ sinh thái gần với điều kiện rừng tự nhiên, tạo môi trường sinh trưởng phù hợp cho cây trà hoa vàng. Nhờ đó, sản phẩm trà cho nước màu hổ phách, vị thanh, hậu ngọt kéo dài, được nhiều người tiêu dùng đánh giá cao.

Tạo sinh kế bền vững cho bà con

Dự án bảo tồn giống cây trà hoa vàng được triển khai với mục tiêu gìn giữ nguồn gen quý và phát triển sinh kế bền vững cho người dân địa phương. Ngay từ đầu, nhóm nghiên cứu đã tập trung thu thập, bảo tồn các cá thể cây bản địa, đảm bảo duy trì sự đa dạng sinh học của hệ dược liệu rừng.

Không dừng lại ở bảo tồn, dự án hướng tới phát triển bền vững thông qua liên kết với các hộ dân, tận dụng các vườn cây ăn quả sẵn có để xây dựng vườn ươm giống. Mô hình này vừa phù hợp điều kiện sinh thái, vừa tạo ra nguồn dược liệu có giá trị, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đất.

Ths Phạm Thị Lý bên những cây trà hoa vàng Hakodae Orgavina cổ thụ

Theo chị Phạm Thị Lý, khi triển khai tại Sóc Sơn (Hà Nội), dự án đã liên kết với người dân trồng trà hoa vàng dưới tán cây ăn quả tại khu vực chân núi Lam Sơn. “Ngoài nguồn thu từ cây ăn quả, người dân có thêm thu nhập từ trà hoa vàng trồng xen canh”, chị cho biết.

Đến nay, khoảng 1.700 hộ dân đã được hỗ trợ giống, góp phần mở rộng diện tích trồng và tạo thêm sinh kế ổn định. Bên cạnh giá trị kinh tế, trà hoa vàng còn là dược liệu quý, giúp người dân nâng cao ý thức chăm sóc sức khỏe từ nguồn tài nguyên bản địa.

Xuất phát từ trăn trở về việc nâng cao đời sống nông dân trong bối cảnh thị trường nông sản còn nhiều bất cập, dự án được kỳ vọng mang lại hiệu quả lâu dài. Không chỉ góp phần bảo tồn nguồn gen dược liệu quý, mô hình còn tạo nền tảng phát triển bền vững, từng bước xây dựng thương hiệu trà hoa vàng Việt Nam.

Đáng chú ý, việc ứng dụng nền tảng truy xuất nguồn gốc CheckVN đã góp phần minh bạch hóa quá trình sản xuất, kết nối nông dân với thị trường. Thông qua đó, người dân từng bước nâng cao năng lực quản lý, cải thiện chất lượng sản phẩm và mở rộng kênh tiêu thụ.

Từ nền tảng ban đầu với 1.700 hộ dân tham gia, dự án trà hoa vàng Hakodae được kỳ vọng tiếp tục nhân rộng, mở ra hướng đi mới cho phát triển kinh tế nông nghiệp gắn với bảo tồn tài nguyên bản địa.

Những hy vọng ấp ủ

Với vai trò là người làm nông nghiệp xanh, bên cạnh áp lực của người đứng đầu, chị Phạm Thị Lý luôn theo đuổi một mục tiêu giản dị: góp phần xây dựng nền nông nghiệp Việt Nam phát triển bền vững, môi trường trong lành, hài hòa với tự nhiên.

Chia sẻ về hành trình của mình, chị Lý cho biết, những việc chị theo đuổi không nhằm mục tiêu vật chất mà hướng tới việc tạo ra giá trị cho cộng đồng. “Tôi mong những gì mình làm sẽ mang lại ý nghĩa cho cuộc sống”, chị nói, đồng thời cho biết bản thân luôn hướng tới những giá trị chân - thiện - mỹ và sự bền vững lâu dài.

Trong thời gian tới, chị Lý tiếp tục đồng hành với dự án trà hoa vàng Hakodae, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, đa dạng hóa sản phẩm như tinh dầu và các chế phẩm từ trà, qua đó nâng cao giá trị gia tăng và tạo nguồn thu ổn định cho địa phương.

Năm 2023, sản phẩm trà hoa vàng được chứng nhận OCOP 3 sao và đang được định hướng phát triển lên OCOP 5 sao. Đây được kỳ vọng là hướng đi dài hạn, góp phần nâng cao giá trị kinh tế, tạo việc làm và cải thiện thu nhập cho người dân.

Hành trình với trà hoa vàng Hakodae không chỉ là câu chuyện về sự kiên trì, mà còn thể hiện khát vọng gìn giữ thiên nhiên, lan tỏa giá trị bền vững vì cộng đồng của chị Phạm Thị Lý.

Hành trình với trà hoa vàng Hakodae không chỉ là hành trình về sự nỗ lực và kiên định, mà còn thể hiện tình yêu thiên nhiên, mong muốn tạo ra những giá trị bền vững cho cộng đồng của “nhà khoa học của nhà nông” Phạm Thị Lý./.